॥ विष्णुपुराणम् ॥
॥ तृतीयः अंशः ॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥
"नग्नविषयक प्रश्न, देवतांचा पराजय, त्यांनी भगवंताच्या
शरणी जाणे आणि भगवंताने मायामोह प्रकट करणे"
श्रीपराशर उवाच
इत्याह
भगवानौर्वः सगराय महात्मने ।
सदाचारं
पुरा सम्यङ् मैत्रेय परिपृच्छते ॥ १ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– हे मैत्रेया ! पूर्वकाळी महात्मा
सगरने विचारल्यावर भगवान और्वने अशा प्रकारे गृहस्थाच्या सदाचाराचे निरूपण केले होते
|| १ ||
मयाप्येतदशेषेण
कथितं भवतो द्विज ।
समुल्लङ्घ्य
सदाचारं कश्चिन्नाप्नोति शोभनम् ॥ २ ॥
हे द्विजा ! मी सुद्धा
तुला त्याचे पूर्णपणे वर्णन केले . कोणताही पुरुष सदाचाराचे
उल्लंघन करून सद्गति मिळवू शकत नाही || २ ||
श्रीमैत्रेय
उवाच
षण्डापविद्धप्रमुखा
विदिता भगवन्मया ।
उदक्याद्याश्च
मे सम्यङ् नग्नमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३ ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले ;– भगवन ! नपुंसक, अपवित्र आणि रजस्वला आदि विषयी मला व्यवस्थित माहीत आहे [पण ‘नग्न’ कोणाला म्हणतात
ते माहीत नाही]. म्हणून आता मी नग्न ह्या विषयी
जाणू इच्छितो || ३ ||
कोनग्नः
किं समाचारो नग्नसंज्ञां नरो लभेत् ।
नग्नस्वरूपमिच्छामि
यथावत्कथितं त्वाय ।
श्रोतुं
धर्मभृतां श्रेष्ठ न ह्यस्त्यविदितं तव ॥ ४ ॥
नग्न म्हणजे कोण ? आणि आणि कशा प्रकारचे
आचरण करणार्या पुरुषाला नग्न-संज्ञा प्राप्त होते ? हे धर्मात्मांमध्ये श्रेष्ठ असणार्या
! मी तुमच्याकडून नग्न व्यक्तिच्या स्वरूपाचे यथावत वर्णन ऐकू इच्छितो; कारण आपल्यापासून कोणतीही गोष्ट
अविदित नाही || ४ ||
श्रीपराशर
उवाच
ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं
त्रयी वर्णावृतिर्द्विज ।
एतामुज्झति
यो मोहात्स नग्नः पातकी द्विजः ॥ ५ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– हे द्विजा ! ऋक, साम आणि यजु: ही वेदत्रयी वर्णांचे
आवरणस्वरूप आहे . जो पुरुष मोहाने ह्यांचा त्याग
करतो तो पापी ‘नग्न’ म्हणून ओळखला जातो || ५ ||
त्रयी समस्तवर्णानां द्विजसंवारणं
यतः ।
नग्नो
भवत्युज्झितायांमतस्तस्यां न संशयः ॥ ६ ॥
हे ब्रह्मन ! समस्त
वर्णांचे संवरण (झाकणारे वस्त्र) वेदत्रयीच आहे; म्हणून त्यांचा त्याग केल्याने
पुरुष ‘नग्न’ होतो ह्यात कोणतीही शंका नाही || ६ ||
इदं
च श्रुयतामन्यद्यद्भीष्माय महात्मने ।
कथयामास
धर्मज्ञो वसिष्ठोऽस्मत्पितामहः ॥ ७ ॥
माझे पितामह धर्मज्ञ
वसिष्ठांनी ह्या विषयी महात्मा भीष्मांना जे सांगितले होते ते ऐक || ७ ||
मयापि
तस्य गदतः श्रुतमेतन्महात्मनः ।
नग्नसम्बन्धि
मैत्रेय यत्पृष्टोहमिह त्वाया ॥ ८ ॥
हे मैत्रेया ! तु
जे मला नग्न विषयी विचारलेस त्यासंबंधी भीष्माला वर्णन करते वेळी मी देखील महात्मा
वसिष्ठांचे कथन ऐकले होते || ८ ||
देवासुरमभूद्युद्धं
द्विव्यमब्दशतं पुरा ।
तस्मिन्परजिता
देवा दैत्यैर्ह्रादपुरोगमैः ॥ ९ ॥
पूर्वी कोणे एके काळी
देवता आणि असुरांचे शंभर दिव्यवर्ष परस्परांमध्ये युद्ध झाले . त्यात ह्लाद प्रभुति दैत्यांद्वारा
देवगण पराजित झाले || ९ ||
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं
गत्वा तप्यन्त वै तपः ।
विष्णोराराधनार्थाय जगुश्चेमं स्तवं तदा ॥ १० ॥
म्हणून देवगणांनी
क्षीरसागराच्या उत्तरीय तटावर जाऊन तपस्या केली आणि भगवान विष्णुच्या आराधनेसाठी तेव्हा
हे स्तवनगान केले || १० ||
देवा
ऊचुः
आराधनाय
लोकानां विष्णोरीशस्य यां गिरम् ।
वक्ष्यामो
भगवानाद्यस्तया ंविष्णुः प्रसीदतु ॥ ११ ॥
देवगण म्हणाले – आम्ही लोकनाथ भगवान विष्णुच्या आराधनेसाठी
ज्या वाणीचा उच्चार करतो त्यामुळे तो आद्य-पुरुष श्रीविष्णुभगवान प्रसन्न होओ || ११ ||
यतो
भूतान्यशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः ।
यस्मिश्च
लयमेष्यन्ति कस्तं स्तोतुमिहेश्वरः ॥ १२ ॥
ज्या परमात्मापासून
सम्पूर्ण भूत उत्पन्न झाले आणि ज्याच्यात ते सर्व अंतकाळी लीन होतील, जगात त्याची स्तुति करण्यास कोण
समर्थ आहे ? || १२ ||
तथाप्यरातिविध्वंसध्वस्तवीर्याभयार्थिनः
।
त्वां
स्तोष्यामस्तवोक्तीनां याथार्थ्यं नैव गोचरे ॥ १३ ॥
हे प्रभो ! जरी आपले
यथार्थ स्वरूप हा वाणीचा विषय नसला तरी शत्रुकडून विध्वस्त होऊन पराक्रमहीन झाल्याने
आम्ही अभयप्राप्तिसाठी आपली स्तुति करत आहोत || १३ ||
त्वमुर्वी
सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ।
समस्तमन्तःकरणं
प्रधानं तत्परः पुमान् ॥ १४ ॥
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, अंत:करण, मूल-प्रकृति आणि प्रकृतिच्या
पलिकडे असलेला पुरुष – हे सर्व आपणच आहात || १४ ||
एकं
तवैतद्भूतात्मन्मूर्तामूर्तमयं वपुः ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं
स्थानकालविभेदवत् ॥ १५ ॥
हे सर्वभूतात्मन
! ब्रह्मापासून स्तम्बपर्यन्त स्थान आणि कालादि भेद युक्त हा मुर्त्तामूर्त्त पदार्थमय
सम्पूर्ण प्रपंच आपलेच शरीर आहे || १५ ||
तत्रैशं
तव यत्पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् ।
रूपं
विश्वोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १६ ॥
आपल्या नाभि-कमलापासून
विश्व उपकारार्थ प्रकट झालेले जे आपले प्रथम रूप आहे, हे ईश्वरा ! त्या ब्रह्मस्वरूपाला
नमस्कार || १६ ||
शक्रार्करुद्रवस्वश्विमरुत्सोमादिभेदवत्
।
वयमेकं
स्वरूपं ते तस्मै देवात्मने नमः ॥ १७ ॥
इंद्र, सूर्य, रूद्र, वसु, अश्विनीकुमार, मरुद्रण आणि सोम आदि भेद युक्त
आम्ही सगळे सुद्धा आपलेच एक रुप आहोत; म्हणून आपल्या त्या देवरूपाला नमस्कार || १७ ||
दम्भप्रायमसम्बोधि
तितिक्षादमवर्जितम् ।
यद्रूपं
तव गोविन्द तस्मै दैत्यात्मने नमः ॥ १८ ॥
हे गोविन्दा ! जी
दम्भमयी, अज्ञानमयी व तितिक्षा आणि दम्भशून्य आहे त्या आपल्या दैत्यमूर्तिला नमस्कार
|| १८ ||
नातिज्ञानवहा
यस्मिन्नाड्यः स्तिमिततेजसि ।
शब्दादिलोभि
यस्तस्मै तुभ्यं यक्षात्मने नमः ॥ १९ ॥
ज्या मंदसत्त्व स्वरूपात
ह्रदयाच्या नाड्या अत्यंत ज्ञानवाहिनी नसतात तसेच जो शब्दादि विषयांचा लोभी असतो त्या
आपल्या यक्षरूपाला नमस्कार || १९ ||
क्रौर्यं मायामयं घोरं यच्च रूपं तवासितम् ।
निशाचरात्मने
तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ २० ॥
हे पुरुषोत्तमा ! आपले जे क्रूरता व मायायुक्त घोर तमोमय रूप
आहे त्या राक्षसस्वरूपाला नमस्कार || २० ||
स्वर्गस्थधर्मिसद्धर्मफलोपकरणं
तव ।
धर्माख्यं
च तथा रूपं नमस्तस्मै जनार्दन ॥ २१ ॥
हे जनार्दना ! स्वर्गात
राहणार्या धार्मिक जनांना यागादि सद्धर्मांची फलप्राप्ति करून देणारे जे आपले धर्म
नामक रूप आहे त्याला नमस्कार || २१ ||
हर्षप्रायमसंसर्गि
गतिमद्गमनादिषु ।
सिद्धाख्यं
तव यद्रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः ॥ २२ ॥
जल-अग्नि आदि गमनीय
स्थानी जाऊनही सर्वदा निर्लिप्त आणि प्रसन्न्तामय राहणारे ते सिद्ध नामक रूप आपलेच
आहे; अशा सिद्धस्वरूप आपणाला
नमस्कार || २२ ||
अतितिक्षायनं
क्रूरमुपभोगसहं हरे ।
द्विजीह्वन्तव
यद्रूपं तस्मै नागात्मने नमः ॥ २३ ॥
हे हरे ! अक्षमेचा
आश्रय असलेले अत्यंत क्रूर व कामोपभोगात समर्थ आपले द्विजिह्वा (दोन जीभा असलेले) रूप आहे, त्या नागस्वरूप आपणाला नमस्कार
|| २३ ||
अवबोधि
च यच्छान्तमदोषमपकल्मषम् ।
ऋषिरूपात्मने
तस्मै विश्वरूपाय ते नमः ॥ २४ ॥
हे विष्णो ! ज्ञानमय, शांत, दोषरहित व कल्मषहीन अशा आपल्या
मुनिमय स्वरूपाला नमस्कार || २४ ||
भक्षयत्यथ
कल्पान्ते भूतानि यदवारितम् ।
त्वद्रूपं
पुण्डरीकाक्ष तस्मै कालात्मने नमः ॥ २५ ॥
कल्पान्तकाळी अनिवार्य रूपाने समस्त भूतांचे भक्षण करणार्या, हे पुण्डरीकाक्षा ! आपल्या त्या
कालस्वरूपाला नमस्कार है || २५ ||
सम्भक्ष्य
सर्वभूतानि देवादीन्यविशेषतः ।
नृत्यत्यन्ते
च यद्रूपं तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ २६ ॥
प्रलयकाळी देवता आदि
समस्त प्राण्यांना सामान्य भावाने भक्षण करून नृत्य करणार्या आपल्या रूद्र-स्वरूपाला
नमस्कार || २६ ||
प्रवृत्त्या
रजसो यच्च कर्मणां करणात्मकम् ।
जनार्दन
नमस्तस्मै त्वद्रूपाय नरात्मने ॥ २७ ॥
रजोगुण प्रवृत्ति
मुळे कर्मांचे करणरूप असलेल्या, हे जनार्दना ! आपल्या त्या मनुष्यात्मक स्वरूपाला नमस्कार || २७ ||
अष्टाविशद्वधोपेतं
यद्रूपं तामसं तव ।
उन्मार्गगामि
सर्वात्मंस्तस्मै वश्यात्मने नमः ॥ २८ ॥
हे सर्वात्मना ! अठ्ठावीस ‘वध-युक्त’ तमोमय
आणि उन्मार्गगामी अशा आपल्या पशुरूपाला नमस्कार || २८ ||
यज्ञाङ्गभूतं
यद्रूपं जगतः स्थितिसाधनम् ।
वृक्षादिभेदैः
षड्भेदि तस्मै मुख्यात्मने नमः ॥ २९ ॥
जे जगताच्या स्थितिचे
साधन आणि यज्ञाचे अंगभूत आहे तसेच वृक्ष, लता, गुल्म, वीरूध, तृण आणि गिरि – ह्या सहा भेदांनी युक्त अशा मुख्यरूप आपणाला नमस्कार
|| २९ ||
तिर्यङ्मनुष्यदेवादि
व्योमशब्दादिकं च यत् ।
रूपं
तवादेः सर्वस्य तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ३० ॥
तिर्यक मनुष्य तसेच
देवता आदि प्राणी, आकाशादि पंचभूत आणि शब्दादि त्यांचे गुण – हे सर्व, सर्वांचे आदिभूत असलेल्या आपलीच
रूपे आहेत; म्हणून हे सर्वात्मा आपणाला नमस्कार || ३० ||
प्रधानबुद्ध्यादिमयादशेषा द्यदन्यदस्मात्परमं परात्मन् ।
रूपं
तवाद्यं यदनन्यतुल्यं तस्मै नमः कारणकारणाय
॥ ३१ ॥
हे परमात्मना ! प्रधान
आणि मह्त्तत्त्वादिरूप ह्या सम्पूर्ण जगताच्या जे पलिकडचे आहे, सर्वाचे आदिकारण आहे व ज्या सारखे
अन्य कोणतेच रूप नाही, आपल्या त्या प्रकृति आदि करणांच्या कारणरूपाला नमस्कार || ३१ ||
शुक्लादिदीर्घादिघनादिहीन मगोचरं यच्च विशेषणानाम् ।
शुद्धातिशुद्धं
परमर्षिदृश्यंरूपाय तस्मै भगवन्नताः स्मः ॥ ३२ ॥
हे भगवंता ! शुक्लादि
रूपांनी, दीर्घता आदि परिमाणांनी तसेच घन आदि गुणांनी रहित असलेल्या, समस्त विशेषणांचा अविषय व परमऋषिंना
दर्शनीय आणि शुद्धातिशुद्ध असलेल्या आपल्या स्वरूपाला नमस्कार || ३२ ||
यन्नः
शरीरेषु यदन्यदेहेष्वशेषवस्तुष्वजमक्षयं यत् ।
तस्माच्च
नान्यद्व्यतिरिक्तमस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नताः स्म
तस्मै ॥ ३३ ॥
जे आमच्या व अन्य प्राण्यांच्या शरीरात तसेच
समस्त वस्तूंमध्ये वर्तमान आहे, अजन्मा आणि अविनाशी आहे तसेच ज्या व्यतिरिक्त दुसरे काहीच नाही, त्या ब्रह्मस्वरूपाला आम्ही नमस्कार
करतो || ३३ ||
सकलमिदमजस्य
यस्य रूपं परमपदात्मवतःसनातनस्य ।
तमनिधनमशेषबीजभूत प्रभुममलं प्रणताःस्म वासुदेवम् ॥ ३४ ॥
परमपद ब्रह्मच ज्याचा
आत्मा आहे अशा ज्या सनातन आणि अजन्मा भगवंताचे हा सकल प्रपंच रूप आहे, त्या सर्वांचे बीजभूत, अविनाशी आणि निर्मल प्रभु वासुदेवाला
आम्ही नमस्कार करतो || ३४ ||
श्रीपराशर
उवाच
स्तोत्रस्य
चावसाने ते ददृशुः परमेश्वरम् ।
शङ्खचक्रगदापाणिं
गरुडस्थं सुरा हरिम् ॥ ३५ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– हे मैत्रेया ! स्त्रोत्र
समाप्त झाल्यावर देवतांनी हातात शंख, चक्र व गदा असलेल्या व गरुडावर आरूढ़ झालेल्या परमात्मा श्रीहरिला
आपल्या समोर विराजमान पाहिले || ३५ ||
तमुचुःसकला
देवाः प्रणिपातपुरःसरम् ।
प्रसीद
नाथ दैत्येभ्यस्त्राहि नः शरणार्थिनः ॥ ३६ ॥
त्यांना पाहून समस्त
देवतांनी प्रणाम केला व नन्तर त्यांना म्हणाले – हे नाथ ! प्रसन्न व्हा आणि आम्हा शरणागतांची
दैत्यांपासून रक्षा करा || ३६ ||
त्रेलोक्ययज्ञभागाश्च
दैत्यैर्ह्रादपुरोगमैः ।
हृता
नो ब्रह्मणोऽप्याज्ञामुल्लङ्घ्य परमेश्वर ॥ ३७ ॥
हे परमेश्वरा ! ल्हाद प्रभुति दैत्यगणांनी
ब्रह्माच्या आज्ञेचे सुद्धा उल्लंघन करून आमच्या व त्रैलोकाच्या यज्ञभागांचे अपहरण
केले आहे || ३७ ||
यद्यप्यशेषभूतस्य
वयं ते च तावंशजाः ।
तथाप्यविद्याभेदेन
भिन्नं पश्यामहे जगत् ॥ ३८ ॥
जरी आम्हीआणि ते सर्वभूत
आपलेच अंशज आहोत तरी अविद्यावश जगताला आम्ही परस्पर भिन्न-भिन्न पाहतो || ३८ ||
स्ववर्णधर्माभिरता
वेदमार्गानुसारिणः ।
न शक्यास्तेऽरयो
हन्तुमस्माभिस्तपसावृताः ॥ ३९ ॥
आमचे शत्रुगण आपल्या वर्णधर्माचे पालन करणारे, वेदमार्गावलम्बी आणि तपोनिष्ठ
आहेत, म्हणून ते आमच्याकडून
मारले नाही जात || ३९ ||
तमुपायमशेषात्मन्नस्माकं
दातुमर्हसि ।
येन
तानसुरान्हन्तुं भवेम भगवन्क्षमाः ॥ ४० ॥
म्हणून हे सर्वात्मन
! आम्ही त्या असुरांचा वध करण्यास समर्थ होऊ असा एखादा उपाय आपण आम्हाला सांगावा || ४० ||
श्रीपराशर
उवाच
इत्युक्तो
भगवांस्तेभ्यो मायामोहं शरीरतः ।
समुत्पाद्य
ददौ विष्णुः प्राह चेदं सुरोत्तमान् ॥ ४१ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– त्यांनी असे म्हटल्यावर भगवान विष्णुने आपल्या शरीरातून मायामोह उत्पन्न
केला आणि तो देवतांना देऊन म्हटले || ४१ ||
मायामोहोयमखिलान्दैत्यांस्तान्मोहयिष्यति
।
ततो
वध्या भविष्यन्ति वेदमार्गबहिष्कृताः ॥ ४२ ॥
हा मायामोह त्या सम्पूर्ण
दैत्यगणांना मोहित करेल, तेव्हा ते वेदमार्गाचे उल्लंघन करतील आणि तुमच्याकडून मारले जाऊ शकतील || ४२ ||
स्थितौ
स्थितस्य मे वध्या यावन्तः परिपन्थिनः ।
ब्रह्मणो
ह्यधिकारस्य देवा दैत्यादिकाः सुराः ॥ ४३ ॥
हे देवगणांनो ! जो
कोणी देवता अथवा दैत्य ब्रह्माच्या कार्यात बाधा आणेल तो सृष्टिच्या रक्षणात तत्पर
असलेल्या माझ्यासाठी वध्य होतो || ४३ ||
तद्गच्छत
न भीः कार्या मायामोहोऽयमग्रतः ।
गच्छन्नद्योपकाराय
भवतां भविता सुराः ॥ ४४ ॥
म्हणून हे देवगणांनो
! आता तुम्ही जा . घाबरू नका . हा मायामोह पुढे तुमच्यावर उपकार
करेल || ४४ ||
श्रीपराशर
उवाच
इत्युक्ताः
प्रणिपत्यैनं ययुर्देवा यथागतम् ।
मायामोहोऽपि
तैः सार्धं ययौ यत्र महासुराः ॥ ४५ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– भगवंताची अशी आज्ञा
झाल्यावर देवगणांनी त्यांना प्रणाम केला आणि जिथून आलेले तिथे परत गेले तसेच त्यांच्या
सोबत मायामोह सुद्धा जिथे असुरगण होते तिथे गेला || ४५ ||
"इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीये अंशे सप्तदशोऽध्यायः" (१७)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा