॥ विष्णुपुराणम्
॥
॥
पञ्चमः अंशः ॥ ॥ सप्तमोऽध्यायः
॥
"कालिया-दमन"
श्रीपराशर उवाच
एकदा
तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ ।
विचचार
वृतो गोपैर्वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः ॥ १ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- एके दिवशी रामला सोबत घेतल्याशिवाय कृष्ण एकटाच वृन्दावनात
गेला आणि तिथे वन्य पुष्पमाळांनी सुशोभित होऊन गोपगणांसोबत हिंडू लागला ॥ १ ॥
स जगामाथ
कालिन्दीं लोल कल्लोलशालिनीम् ।
तीरसंलग्नफेनौघैर्हसन्तीमिव
सर्वतः ॥ २ ॥
फिरत फिरत ते सगळे चंचल तरंग असलेल्या यमुनेच्या तटावर पोचले जी किनार्यावर
फेस जमा झाल्याने जणू जोराजोरात हसत आहे अशी भासत होती ॥२॥
तस्याश्चतिमहाभीमं
विषाग्निश्रितवारिणम् ।
ह्रदं
कालीयनागस्य ददर्शातिविभीषणम् ॥ ३ ॥
यमुनेत त्यांनी विषाग्निमुळे संतप्त जल असलेले कालियानागाचे महाभयंकर कुण्ड
पाहीले ॥ ३ ॥
विषाग्निना
प्रसरता दग्धतीरमहीरुहम् ।
वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहङ्गमम्
॥ ४ ॥
त्याच्या विषाग्नीच्या प्रभावाने किनार्यावरील वृक्ष जळून गेले होते आणि वार्यामुळे
उसळणार्या जलकणांचा स्पर्श होताच पक्षीगण दग्ध होत होते ॥४॥
तमतीव
महा रौद्रं मृत्युवक्रमिवापरम् ।
विलोक्य
चिन्तयामास भगवान्मधुसूदनः ॥ ५ ॥
मृत्युच्या दुसर्या मुखासमान ते महाभयंकर कुण्ड पाहून भगवान मधुसूदनाने विचार
केला ॥५॥
अस्मिन्वसति
दुष्टात्मा कालीयोऽसौ विषायुधः ।
यो मया
निर्जितस्त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधिम् ॥ ६ ॥
'ह्यात दुष्टात्मा कालिया नाग राहतो ज्याचे विषच त्याचे शस्त्र आहे आणि जो
दुष्ट माझ्याकडून अर्थात माझी विभूति असलेल्या गरुडाकडून पराभूत होऊन समुद्र सोडून
इथे पळून आला आहे ॥ ६ ॥
तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना
सागरङ्गमा ।
न नरैगोधनैश्चापि
तृषार्तैरुपभुज्यते ॥ ७ ॥
त्याने ही संपूर्ण समुद्रगामिनी यमुना दूषित केली आहे, आता हीचे जल तहानलेल्या
माणसांना आणि गाईंना देखील उपयोगाचे राहिले नाही ॥ ७॥
तदस्य
नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया ।
निस्त्रासास्तु
सुखं येन चरेयुर्व्रजवासिनः ॥ ८ ॥
म्हणून मला ह्या नागराजाचे दमन करायलाच हवे, ज्यामुळे ब्रिजवासी निर्भय होऊन
सुखपूर्वक राहू शकतील ॥ ८ ॥
एतदर्थं
तु लोकेऽस्मिन्नवतारः कृतो मया ।
यदेषामुत्पथस्थानां
कार्या शान्तिर्दुरात्मनाम् ॥ ९ ॥
“ह्या कुमार्गी दुरात्म्यांना शान्त करण्यासाठीच तर मी ह्या लोकी
अवतार घेतला आहे” ॥९॥
तदेतं
नातिदूरस्थं कदम्बमुरुशाखिनम् ।
अदिरुद्य
पतिष्यामि ह्रदेऽस्मिन्ननिलाशिनः ॥ १० ॥
म्हणून आता मी ऊंचच ऊंच शाखा असलेल्या जवळच्याच कदम्ब वृक्षावर चढून ह्या वायुभक्षी
नागराजाच्या कुंडात उडी मारतो ॥ १० ॥
श्रीपराशर
उवाच
इत्थं
विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः ।
निपपात
ह्रदे तत्र नागराजस्य वेगतः ॥ ११ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- हे मैत्रेया ! असा विचार करून भगवंताने वेगाने नागराजाच्या
कुंडात उडी मारली ॥ ११ ॥
तेनातिपतता
तत्र क्षोभितःस महाह्रदः ।
अत्यर्थं
दूरजातांस्तु समसिञ्चन्महीरुहान् ॥ १२ ॥
त्याच्या उडी मारण्याने महाह्रदाने अत्यन्त क्षोभित होऊन दूर स्थित वृक्षांनाही
भिजवून टाकले ॥ १२ ॥
ते हि
दुष्टविषज्वालातप्ताम्बुपवनोक्षिताः ।
जज्वलुः
पादापाःसद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः ॥ १३ ॥
त्या सर्पाच्या विषारी विषाच्या
ज्वालांनी तापलेल्या जलाने भिजल्याने त्या वृक्षांनी
क्षणार्थात पेट घेतला आणि त्या ज्वाळांनी सम्पूर्ण दिशा व्याप्त झाल्या ॥ १३ ॥
आस्फोटयामास
तदा कृष्णो नागह्रदे भुजम् ।
तच्छब्दश्रवणाच्चाशु
नागराजोऽभ्युपागमत् ॥ १४ ॥
तेव्हा कृष्णचन्द्राने त्या नागकुंडात आपल्या भुजा थोपटल्या; त्या आवाजाने
तो नागराज लगेच त्यांच्या सम्मुख आला ॥ १४ ॥
आताम्रनयनः
कोपाद्विषज्वालाकुलैर्मुखैः ।
वृतो
महाविषैश्चान्यैरुरगैरनिलाशनैः ॥ १५ ॥
त्याचे नेत्र रागाने काहीसे ताम्रवर्ण झाले होते, तोंडातून आगीच्या ज्वाळा
निघत होत्या आणि तो महाविषारी अन्य वायुभक्षी सर्पांनी घेरलेला होता ॥ १५ ॥
नागपत्न्यश्च
शतशो हारिहारोपशोभिताः ।
प्रकम्पिततनुक्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः
॥ १६ ॥
त्याच्या सोबत मनोहर हारांनी सुशोभित आणि शरीर-कम्पनामुळे हलणार्या कुण्डल
कांतीने सुशोभित शेकडो नागपत्नी होत्या ॥ १६ ॥
ततः
प्रवेष्टितःसर्पैः स कृष्णे भोगबन्धनैः ।
ददंशुस्तेऽपि
तं कृष्णं विषज्वालाकुलैर्मुखैः ॥ १७ ॥
सर्व सर्पांनी कुण्डलाकार होऊन कृष्णचन्द्राला आपल्या शरीरांनी लपेटले आणि
आपल्या विषाग्नि-सन्तप्त मुखांनी दंश करू लागले ॥ १७ ॥
तं तत्र
पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगैर्निपीडितम् ।
गोपा
व्रजमुपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः ॥ १८ ॥
त्यानन्तर गोपी कृष्णचन्द्राला नागकुंडात पडलेला आणि सर्पांच्या दंशांनी पीडित
होत असलेला पाहून ब्रजात गेले व दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागले ॥१८॥
गोपा
ऊचुः
एष मोहं
गतः कृष्णो मग्नौ वै कालियह्रदे ।
भक्ष्यते
नागराजेन तमागच्छत पश्यत ॥ १९ ॥
गोपगण म्हणाले;- या,या बघा! हा कृष्ण कालीयडोहात बुडून बेशुद्ध झाला आहे, बघा
त्याला नागराज दंश करत आहेत! ॥ १९ ॥
तच्छ्रुत्वा
तत्र ते गोपा वज्रपातोपमं वचः ।
गोप्यश्च
त्वरीता जग्मुर्यशोदाप्रमुखा ह्रदम् ॥ २० ॥
वज्रपाता समान त्यांचे हे अमंगल बोलणे ऐकून गोपगण आणि यशोदा आदि गोपी लगेच
कालीयाडोहा कडे धावत आले ॥ २० ॥
हाहा
क्वासाविति जनो गोपीनामतिविह्वलः ।
यशोदया
समं भ्रान्तो द्रुतप्रस्खलितं ययौ ॥ २१ ॥
अरेरे! कृष्ण कुठे गेला?' अशाप्रकारे अत्यन्त व्याकुळ होऊन रडणार्या गोपीका
यशोदासोबत घाईघाईने धडपडत धावत होत्या ॥ २१ ॥
नन्दगोपश्च
गोपाश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः ।
त्वरितं
यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालासाः ॥ २२ ॥
नन्द तसेच अन्यान्य गोपगण आणि अद्भुत विक्रमशाली बलराम देखील कृष्णाला पाहायला
शीघ्रतापूर्वक यमुना-तटावर आले ॥ २२ ॥
ददृशुश्चापि
ते तत्र सर्पराजवशंगतम् ।
निष्प्रयत्नीकृतं
कृष्णं सर्पभोगविवेष्टितम् ॥ २३ ॥
तिथे येऊन त्यांनी पाहीले की कृष्णचन्द्र सर्पराजाच्या विळख्यात फसलेला होता
आणि त्याने कृष्णाला आपल्या शरीराने लपेटून निरुपाय करून टाकलेले ॥ २३ ॥
नन्दगोपोऽपि
निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् ।
यशोदा
च महाभागा बभूव मुनिसत्तम ॥ २४ ॥
हे मुनिसत्तमा! महाभागा यशोदा आणि नन्दगोप सुद्धा पुत्राच्या चेहर्याकडे एकटक
पाहात स्तम्भित झाले ॥ २४ ॥
गोप्यस्त्वन्या
रुदन्त्यश्च ददृशुः शोककातराः ।
प्रोचुश्च
केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम् ॥ २५ ॥
अन्य गोपींनी सुद्धा जेव्हा कृष्णाला अशा स्थितीत पाहीले तेव्हा त्या शोकाकुल
होऊन रडू लागल्या आणि घाबरून व्याकुळ होऊन गद्ग़द वाणीने त्याला प्रीतिपूर्वक म्हणू
लागल्या ॥ २५ ॥
गोप्य
ऊचुः
सर्वा
यशोदया सार्धं विशामोत्र महाह्रदम् ।
सर्पराजस्य
नो गन्तुमस्माभिर्युज्यते व्रजम् ॥ २६ ॥
गोपी म्हणाल्या;- आता आम्ही सुद्धा यशोदेसोबत ह्या सर्पराजाच्या महाकुंडात
उडी मारतो, आम्हाला आता ब्रजमध्ये जावेसेच वाटत नाही ॥ २६ ॥
दिवसः
को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा ।
विना
वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः ॥ २७ ॥
सूर्या शिवाय कसला दिवस? चन्द्रा शिवाय रात्र कशी? बैलांशिवाय गाईंना काय अर्थ?
कृष्णाशिवाय ब्रजात ठेवलेच काय आहे? ॥ २७ ॥
विनाकृता
न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् ।
अरम्यं
नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः ॥ २८ ॥
कृष्णाला घेतल्याशिवाय आम्ही आता गोकुळात नाही जाणार; कारण त्याच्याशिवाय गोकूळ
जलहीन सरोवरा सारखे अत्यंत अभव्य आणि असेव्य आहे ॥ २८ ॥
यत्र
नेन्दीवरश्यामकायकान्तिरयं हरिः ।
तेनापि
मतुर्वासेन रतिरस्तीति विस्मयः ॥ २९ ॥
जिथे नीलकमलदला सारखी प्रभा असणारे श्यामसुन्दर हरी नाही त्या मातृ मन्दिरात
प्रीति असणं अतिशय आश्चर्यकारक आहे ॥ २९ ॥
उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम्
।
अपश्यन्तो
हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ ॥ ३० ॥
अगं! उमललेल्या कमलदलासारखे कान्तियुक्त नेत्र असलेल्या श्रीहरिला बघितल्या
शिवाय अत्यन्त दीन झालेली तु ब्रजात कशी राहू शकशील ? ॥ ३० ॥
अत्यन्तमधुरालापहृताशेषमनोरथम्
।
न विना
पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम् ॥ ३१ ॥
ज्याने आपल्या अत्यन्त मनोहर बोलीने आमचे समस्त मनोरथ आपल्या वशीभूत केले आहेत
त्या कमलनयन कृष्ण चन्द्रा शिवाय आम्ही नन्दाच्या गोकुळात नाही जाणार नहीं ॥ ३१ ॥
भोगेनाविष्टितस्यापि
सर्पराजस्य पश्यत ।
स्मितशोभिमुखं
गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने ॥ ३२ ॥
गोपिकांनो! बघा सर्पराजाच्या फणांनी घेरलेले असूनही श्रीकृष्णाचे मुख आपल्याला
पाहून मधुर हास्याने सुशोभित झाले आहे ॥ ३२ ॥
श्रीपराशर उवाच
इति
गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः ।
गोपांश्च
त्रासविधुरान्वि लोक्य स्तिमितेक्षणान् ॥ ३३ ॥
नन्दं
च दीनमत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने ।
मूर्चाकुलां
यशोदां च कृष्णमाहात्मसंज्ञया ॥ ३४ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- गोपिकांचे असे बोलणे ऐकून त्रासलेल्या व चकित झालेल्या
गोपांना, पुत्राच्या चेहर्याकडे एकटक पाहणारे अत्यन्त दीन नन्दाला आणि शुद्ध हरपायला
आलेल्या यशोदेला पाहून महाबली रोहिणीनन्दन बलरामाने श्रीकृष्णाला म्हटले - ॥३३-३४॥
किमिदं
देवदेवेश भावोऽयं मानुषस्त्वया ।
व्यज्यतेऽत्यन्तमात्मानं
किमनन्तं न वोत्सि यत् ॥ ३५ ॥
"हे देवदेवेश्वरा! तुम्ही स्वतः अनंत आहात हे माहीत आहे ना? मग असे मानव-भाव
का व्यक्त करता आहात? ॥ ३५ ॥
त्वमेव
जगतो नाभिरराणामिव संश्रयः ।
कर्तापहर्ता
पाता च त्रौलोक्यं त्वं त्रयीमयः ॥ ३६ ॥
चक्रांची नाभि जशी अरींचे आश्रय असते तसेच आपणही जगताचे आश्रय, कर्ता, हर्ता
आणि रक्षक आहात तसेच आपणच त्रैलोक्य स्वरूप आणि वेदत्रयीमय आहात ॥ ३६ ॥
सेन्द्रै
रुद्राग्निवसुभिरादित्यैर् मरुदश्विभिः ।
चिन्त्यसे
त्वमचिन्त्यात्मन् समस्तैश्चैव योगिभिः ॥ ३७ ॥
हे अचिन्त्यात्मना! इन्द्र, रुद्र, अग्नि, वसु, आदित्य, मरुद्गण
आणि अश्विनी कुमार तसेच समस्त योगिजन आपलेच चिन्तन करतात ॥३७॥
जगत्यर्थं
जगन्नाथ भारावतरणेच्छया ।
अवतीर्णोऽसि
मर्त्येषु तवांशश्चाहमग्रजः ॥ ३८ ॥
हे जगन्नाथा! संसाराच्या हितासाठी पृथ्वीचा भार हलका करण्याच्या इच्छेनैच आपण
मर्त्यलोकात अवतार घेतला आहे, आपला अग्रज मी सुद्धा आपलाच अंश आहे ॥ ३८ ॥
मनुष्यलीलां
भगवन् भजता भवता सुराः ।
विडम्बयन्तस्त्वल्लीलां
सर्व एव सहासते ॥ ३९ ॥
हे भगवंता ! आपण मनुष्य-लीला केल्यामुळे हे गोपवेषधारी समस्त देवगणही आपल्याच
लीलांचे अनुकरण करत आपल्या सोबत राहत आहेत ॥ ३९ ॥
अवतार्य
भवान्पूर्वं गोकुले तु सुराङ्गनाः ।
क्रीडार्थमात्मनः
पश्चादवर्तीर्णोऽसि शाश्वत ॥ ४० ॥
हे शाश्वता ! आधी विहारार्थ देवाङ्गनांना गोपीरूपात गोकुळात अवतीर्ण करून मग
आपण स्वतः अवतार घेतला आहे ॥ ४० ॥
अत्रावतीर्णयोः
कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः ।
गोप्यश्च
सीदतः कस्मादेतान्बन्धूनुपेक्षसे ॥ ४१ ॥
हे कृष्णा ! इथे अवतीर्ण झाल्यावर आपल्या दोघांचे हे गोप और गोपिकाच बान्धव
आहेत; तर मग इपल्या ह्या दुखी बान्धवांची आपण अशी उपेक्षा का करत आहात? ॥ ४१ ॥
दर्शितो
मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् ।
तदयं
दम्यतां कृष्ण दुष्टात्मा दशनायुधः ॥ ४२ ॥
हे कृष्णा! हा मनुष्य भाव आणि बालचापल्य आपण खूप दाखवले, आता
लगेचच दात शस्त्र असलेल्या ह्या दुष्टात्म्याचे दमन करा" ॥ ४२ ॥
श्रीपराशर
उवाच
इति
संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नोष्ठसम्पुटः ।
आस्फोट्य
मोचयामास स्वदेहं भोगिबन्धनात् ॥ ४३ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- अशाप्रकारे आठवण करून दिल्यावर मधुर हास्य करत कृष्णचन्द्राने
झटक्यात स्वतःचे शरीर सापाच्या बंधनातून सोडवले ॥ ४३ ॥
आनम्य
चापि हस्ताभ्यामुभाभ्यां मध्यमं शिरः ।
आरुह्याभुग्नशिरसः
प्रणनर्तोरुविक्रमः ॥ ४४ ॥
आणि मग आपल्या दोन्ही हातांनी त्याची मधली फणा वाकवून त्या नतमस्तक सर्पावर
चढून अतिशय वेगाने नाचू लागले ॥ ४४ ॥
प्राणाः
फणेऽभवंश्चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः ।
यत्रोन्नतिं
च कुरुते ननामास्य ततः शिरः ॥ ४५ ॥
कृष्णचन्द्राच्या पायातील जोरामुळे त्या सर्पाचे प्राण कंठात गोळा झाले, तो
आपले जे मस्तक उचलायचा त्यावरच उडी मारून कृष्ण ते वाकवायचा ॥ ४५ ॥
मूर्चामुपाययौ
भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः ।
दण्डपातनिपातेन
ववाम रुधिरं बहु ॥ ४६ ॥
कृष्णचन्द्राने भ्रान्ति (भ्रम), रेचक तसेच दण्डपात नावाच्या नृत्यसंबंधित
गतींनी ताडन केल्याने तो महासर्प मूर्छित झाला आणि तोंडातून रक्त ओकू लागला ॥४६॥
तं विभिग्रशिरोग्रीवमास्येभ्यः
स्रुतशोणितम् ।
विलोक्य
करुणं जग्मुस्तत्पत्न्यो मधुसूदनम् ॥ ४७ ॥
अशाप्रकारे त्याची मस्तके आणि गळे झुकलेले तसेच तोंडातून वाहणारे रक्त पाहून
त्याच्या पत्न्या काकुळतीने श्रीकृष्णा जवळ आल्या ॥ ४७ ॥
नागपत्न्य
ऊचुः
ज्ञातोऽसि
देवदेवेश सर्वज्ञस्त्वमनुत्तमः ।
परं
ज्योतिरचिन्त्यं यत्तदंशः परमेश्वरः ॥ ४८ ॥
नागपत्न्या म्हणाल्या;- हे देव देवेश्वरा! आम्ही तुम्हाला ओळखले आहे. तुम्ही सर्वज्ञ आणि सर्वश्रेष्ठ आहात; जो अचिन्त्य आणि परमज्योति
आहे आपण त्याचाच अंश परमेश्वर आहात, ॥ ४८ ॥
न समर्थाः
सुराःस्तोतुं यमनन्यभवं विभुम् ।
स्वरूपवर्णनं
तस्य कथं योषित्करिष्यति ॥ ४९ ॥
ज्या स्वयम्भू व व्यापक प्रभुची स्तुति करण्यास देवगण सुद्धा असमर्थ आहेत त्या
आपल्या स्वरूपाचे आम्ही स्त्रिया कसं वर्णन करू शकू? ॥ ४९ ॥
यस्याखिलमहीर्व्योमजलाग्निपवनात्मकम्
।
ब्रह्माण्डमल्पकाल्पांशः
स्तोष्यामस्तं कथं वयम् ॥ ५० ॥
पृथ्वी, आकाश, जल, अग्नि आणि वायु स्वरूप हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ज्याचा छोट्यातला
छोटा अंश आहे, त्याची स्तुति आम्ही कशी करणार? ॥ ५० ॥
यतन्तो
न विदुर्नित्यं यत्स्वरूपं हि योगिनः ।
परमार्थमणोरल्पं
स्थूलात्स्थूलं नताः स्म तम् ॥ ५१ ॥
योगिजन ज्याचे नित्यस्वरूप प्रयत्न करूनही जाणू शकत नाहीत तसेच जो परमार्थरूप
अणुहूनही अणु आणि स्थूलाहूनही स्थूल आहे त्याला आम्ही नमस्कार करतो ॥ ५१ ॥
न यस्य
जन्मने धाता यस्य चान्ताय नान्तकः ।
स्थितिकर्ता
न चान्योऽस्ति यस्य तस्मै नमःसदा ॥ ५२ ॥
विधाता आणि काळ ज्याचे जन्म आणि अंताचे कारण नाहीत तसेच ज्याचा स्थितिकर्ता
सुद्धा कोणी अन्य नाही त्यांना सर्वदा नमस्कार ॥ ५२ ॥
कोपः
स्वल्पोऽपि ते नास्ति स्थितिपालनमेव ते ।
कारणं
कालियस्यास्य दमने श्रुयतां वचः ॥ ५३ ॥
आपण क्रोधीत झाल्याने ह्या कालियनागाचे दमन करत नाही आहात तर केवळ लोक रक्षण
हाच आपला हेतू आहे, म्हणून आमचे निवेदन ऐका ॥ ५३ ॥
स्त्रियोनुकम्प्याःसाधूनां
मूढा दीनाश्च जन्तवः ।
यतस्ततोऽस्य
दीनस्य क्षम्यतां क्षमतां वर ॥ ५४ ॥
हे क्षमाशीलांमध्ये श्रेष्ठा! साधु पुरुषांनी स्त्रिया तसेच मूढ़ आणि दीन जन्तुंवर
सदैव कृपा करायला हवी, म्हणून आपण आम्हा दीनांचा अपराध क्षमा करा ॥ ५४ ॥
समस्तजगदाधारो
भवानल्पबलः फणी ।
त्वत्पादपीडितो
जह्यान्मुहूर्तार्धेन जीवितम् ॥ ५५ ॥
प्रभों! आपण सम्पूर्ण संसाराचे अधिष्ठान आहात आणि आपल्या तुलनेत हा सर्प तर
अत्यन्त बलहीन आहे. आपल्या चरणांनी पीडित होऊन तो पुढच्याच
मुहूर्तात आपले प्राण त्यागेल ॥ ५५ ॥
क्व
पन्नगोऽल्पवीर्योऽयं क्व भवान् भुवनाश्रयः ।
प्रीतिद्वेषौ
समोत्कृष्टगोचरौ भवतोऽव्यय ॥ ५६ ॥
हे अव्यया! प्रीति समानांशी आणि द्वेष उत्कृष्टांचा केला जातो; मग कुठे हा
अल्पवीर्य सर्प आणि कुठे अखिल भुवनाश्रय आपण? ॥ ५६॥
ततः
कुरु जगत्स्वामिन्प्रसादमवसीदतः ।
प्राणांस्त्यजति
नागोऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम् ॥ ५७ ॥
म्हणून हे जगत स्वामी! ह्या दीनावर दया करा. हे
प्रभो! आता हा नाग आपले प्राण सोडू इच्छितो, कृपा करून आम्हाला आमच्या पतिची भिक्षा
द्या ॥ ५७ ॥
भुवनेश
जगन्नाथ महापुरुष पूर्वज ।
प्राणांस्त्यजति
नागोऽयं भर्तृभिक्षां प्रयच्छ नः ॥ ५८ ॥
हे भुवनेश्वरा! हे जगन्नाथा! हे महापुरुषा! हे पूर्वजा आता हा नाग आपले प्राण सोडू इच्छितो, कृपा करून
आम्हाला आमच्या पतिची भिक्षा द्या ॥ ५८ ॥
वेदान्तवेद्य
देवेश दुष्टदैत्यनिबर्हण ।
प्राणांस्त्यजति
नागोऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम् ॥ ५९ ॥
हे वेदान्तवेद्य देवत्श्वरा ! हे दुष्ट-दैत्य-दलना ! आता हा नाग आपले प्राण
सोडू इच्छितो, कृपा करून आम्हाला आमच्या पतिची भिक्षा द्या ॥ ५९ ॥
श्रीपराशर
उवाच
इत्युक्ते
ताभिराश्वस्य क्लान्तदेहोऽपि पन्नगः ।
प्रसीद
देवदेवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः ॥ ६० ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- नागपत्नींनी असे म्हटल्यावर थकलेला नागराज धीर एकवटून
म्हणाला 'हे देवदेवा ! प्रसन्न व्हा" ॥ ६० ॥
कालिय
उवाच
तवाष्टगुणमैश्वर्यं
नाथ स्वाभाविकं परम् ।
निरस्तातिशयं
यस्य तस्य स्तोष्यामि किन्न्वहम् ॥ ६१ ॥
कालियानाग म्हणाला ;- हे नाथा ! आपला स्वभाविक अष्टगुणविशिष्ट परम ऐश्वर्य
निरतिशय आहे [म्हणजेच आपणाहून जास्त कोणाचेच ऐश्वर्य नाही], म्हणून मी कशा प्रकारे
आपली स्तुति करू शकेन ? ॥ ६१॥
त्वं
परस्त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मक ।
परस्मात्परमो
यस्त्वं तस्य स्तोष्यामि किन्न्वहम् ॥ ६२ ॥
आपण पर आहात आपण पर (मूलप्रकृति) चेसुद्धा आदिकारण आहात. हे परात्मका ! परची प्रवृत्तिसुद्धा आपल्यापासूनच झाली आहे, म्हणून आपण परहूनही
पर आहात; मग मी आपली स्तुति कशी करू शकेन? ॥६२॥
यस्माद्बह्माच
रुद्रश्च चन्द्रेद्रमरुदश्विनः ।
वसवश्च
सहादित्यैस्तस्य स्तोष्यामि किन्न्वहम् ॥ ६३ ॥
ज्यांच्यापासून ब्रह्मा, रुद्र, चन्द्र, इन्द्र, मरुद्गण, अश्विनी कुमार, वसुगण
आणि आदित्य आदि सगळे उत्पन्न झाले; त्यांची स्तुति मी कशी करू शकेन ? ॥ ६३ ॥
एकावयवसूक्ष्मांशो
यस्यैतदखिलं जगत् ।
कल्पनावयवस्यांशस्तस्य
स्तोष्यामि किन्न्वहम् ॥ ६४ ॥
हे सम्पूर्ण जगत ज्यांच्या काल्पनिक अवयवाचा एक सूक्ष्म अवयवांशमात्र आहे,
त्या आपली स्तुति मी कशी करू शकेन ? ॥ ६४ ॥
सदसद्रूपिणो
यस्य ब्रह्माद्यास्त्रिदशेश्वराः ।
परमार्थं
न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि किन्न्वहम् ॥ ६५ ॥
ज्या सदसत् (कार्य-कारण) स्वरूपाच्या वास्तविक रूपाला ब्रह्मादि देवेश्वरगण
सुद्धा जाणत नाहीत त्या आपली स्तुति मी कशी करू शकेन ? ॥ ६५ ॥
ब्रह्माद्यैरर्चितो
यस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः ।
नन्दनादिसमुद्भूतैः
सोर्च्यते वा कथं मया ॥ ६६ ॥
ज्यांची पूजा ब्रह्मा आदि देवगण नंदनवन पुष्प, गन्ध आणि अनुलेपन आदिंनी करतात
त्या आपली पूजा मी कशी करू ? ॥६६॥
यस्यावताररूपाणि
देवराजःसदार्चति ।
न वेत्ति
परमं रूपं सोऽर्च्यते वा कथं मया ॥ ६७ ॥
देवराज इंद्र ज्यांच्या अवतार रूपांची सर्वदा पूजा करतात तरीही यथार्थ रूप
जाणत नाही त्या आपली पूजा मी कशी करू ? ॥६७॥
विषयेभ्यः
समावृत्त्य सर्वाक्षाणि च योगिनः ।
यमर्चयन्ति
ध्यानेन सोऽर्च्यते वा कथं मया ॥ ६८ ॥
योगिगण आपल्या समस्त इन्द्रियांना त्यांच्या विषयापासून खेचून ज्यांचे ध्यानद्वारा
पूजन करतात त्या आपली पूजा मी कशी करू ?॥ ६८॥
हृदि
संकल्प्य यद्रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः ।
भावपुष्पादिना
नाथः सोऽर्च्यते वा कथं मया ॥ ६९ ॥
ज्या प्रभुच्या स्वरूपाची चित्तात भावना करून योगिजन भावमय पुष्पादिंनी ध्यानद्वारा
उपासना करतात त्या आपली पूजा मी कशी करू ? ॥ ६९ ॥
सोऽहं
ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च ।
सामर्थ्यवान्
कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे ॥ ७० ॥
हे देवदेवेश्वरा ! आपली पूजा अथवा स्तुति करण्यास मी सर्वथा असमर्थ आहे, माझ्या
चित्तवृत्ति केवळ आपल्या कृपेकडेच लागलेली आहे, म्हणून आपण माझ्यावर प्रसन्न व्हा ॥
७०।।
सर्पजातिरियं
क्रूरा यस्यां जातोऽस्मि केशव ।
तत्स्वभावोऽयमत्रास्ति
नापराधो ममाच्युत ॥ ७१ ॥
हे केशवा ! माझा ज्यात जन्म झाला आहे ती सर्पजाति अत्यन्त क्रूर असते, हा माझा
जातीय स्वभाव आहे. हे अच्युता ! ह्यात माझा कोणताच अपराध
नाही ॥ ७१ ॥
सृज्यते
भवता सर्वं तथा संह्रीयते जगत् ।
जातिरूपस्वभावाश्च
सृज्यन्ते सृजता त्वया ॥ ७२ ॥
ह्या सम्पूर्ण जगताची रचना आणि संहार आपणच करता. संसारातील
रचनांसोबतच त्यांच्या जाति, रूप आणि स्वभाव सुद्धा आपणच बनवता ॥ ७२ ॥
यथाहं
भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर ।
स्वभावेन
च संयुक्तस्तथेदं चेष्टितं मया ॥ ७३ ॥
हे ईश्वरा ! आपण मला जाति, रूप आणि स्वभावाने युक्त करून जसे बनवले तसेच मी
वागत आहे ॥ ७३ ॥
यद्यन्यथा
प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि ।
न्यायो
दण्डनिपातो वै तवैववचनं यथा ॥ ७४ ॥
हे देव देवा! जर माझे आचरण विपरीत असेल तर अवश्य आपल्या कथना नुसार मला दण्ड
देणं योग्य आहे ॥ ७४ ॥
तथाप्यज्ञे
जगत्स्वामिन्दण्डं पातितवान्मयि ।
स श्लाघ्योऽयं
परो दण्डस्त्वत्तो मे नान्यतो वरः ॥ ७५ ॥
तथापि हे जगत-स्वमी ! आपण मझ्यासारख्या अज्ञानीला जो दण्ड दिला आहे तो आपल्याकडून
मिळालेला दंड माझ्यासाठी चांगलाच आहे, त्याबदल्यात मला दुसर्या कोणाचे वरदानही नको ॥ ७५
॥
हतवीर्यो
हतविषो दमितोऽहं त्वयाच्युत ।
जीवितं
दीयतामेकमाज्ञापय करोमि किम् ॥ ७६ ॥
हे अच्युता ! आपण माझा पुरुषार्थ आणि विष नष्ट करून चांगल्याप्रकारे माझे मानमर्दन
केले आहे. आता केवळ माझे प्राणदान करा आणि आज्ञा
द्या की मी काय करू ? ॥ ७६ ॥
श्रीभगवानुवाच
नात्र
स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद्यमुनाजले ।
सपुत्रपरिवारस्त्वं
समुद्रसलिलं व्रज ॥ ७७ ॥
श्रीभगवंत म्हणाले ;-
हे सर्पा ! आता तु ह्या यमुना जलात राहू नकोस. आताच्याआता
आपल्या पुत्र व परिवारा सहित समुद्राच्या जलात जा ॥ ७७ ॥
मत्पदानि
च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे ।
गरुडः
पन्नगरिपुस्त्वयि न प्रहरिष्यति ॥ ७८ ॥
तुझ्या मस्तकावर माझी चरण-चिह्ने पाहून समुद्रात राहात असूनही सर्प शत्रु गरुड
तुझ्यावर प्रहार करणार नाही ॥ ७८ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्त्वा
सर्पराजं तं मुमोच भगवान्हरिः ।
प्रणम्य
सोऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम् ॥ ७९ ॥
पश्यतां
सर्वभूतानां सभृत्यसुतबान्धवः ।
समस्तभार्यासहितः
परित्यज्य स्वकं ह्रदम् ॥ ८० ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;- सर्पराज कालियाहा
असे सांगून श्रीहरीने त्याला सोडून दिले आणि तो त्यांना प्रणाम करून समस्त प्राण्यांच्या
देखत आपले सेवक, पुत्र, बन्धु आणि समस्त स्त्रियांसह ते कुण्ड सोडून समुद्रात निघून
गेला ॥ ७९-८० ॥
गते
सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनरिवागतम् ।
गोपा
मूर्धनि हार्देन सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः ॥ ८१ ॥
सर्प गेल्यानंतर गोपगण, परत जिवंत झालेल्या मृत पुरुषा समान कृष्णचन्द्राला
मीठी मारून प्रेमाने त्याचे मस्तक अश्रुंनी भिजवू लागले ॥ ८१ ॥
कृष्णामाक्लिष्टकर्माणमन्ये
विस्मितचेतसः ।
तुष्टुवुर्मुदिता
गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम् ॥ ८२ ॥
काही अन्य गोपगण यमुनेचे जल स्वच्छ झालेले पाहून प्रसन्न होऊन लीलाबिहारी कृष्णाची
आश्चर्याने स्तुति करू लागले ॥ ८२ ॥
गीयमानः
स गोपीभिश्चारितैः साधुचेष्टितैः ।
संस्तूयमानो
गोपैश्च कृष्णो व्रजमुपागमत् ॥ ८३ ॥
त्यानन्तर आपल्या उत्तम
चरित्राविषयीची गाणी गोपिंकडून एकत आणि गोपांकडून प्रशंसित होत कृष्णचन्द्र ब्रज ला
गेले ॥ ८३ ॥
इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमे अंशे सप्तमोऽध्यायः (७)
