॥ विष्णुपुराणम् ॥
॥ तृतीयः अंशः ॥ ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥
"चतुर्युगानुसार भिन्न-भिन्न व्यासांची नावे तसेच ब्रह्म-ज्ञानाच्या माहात्म्याचे
वर्णन"
श्रीमैत्रेय उवाच
ज्ञातमेतन्मया त्वत्तो यथा सर्वमिदं जगत् ।
विष्णुर्विष्णौ विष्णुतश्च न परं विद्यते ततः ॥ १ ॥
श्रीमैत्रेय
म्हणाले ;–
हे भगवन! आपल्या कथनामुळे मला हे कळले की कशा प्रकारे हे सम्पूर्ण जगत विष्णुरूप
आहे, विष्णुतच स्थित आहे, विष्णुपासूनच उत्पन्न झाले आहे
आणि विष्णु व्यतिरिक्त आणखी दुसरे काहीही नाही || १ ||
एतत्तु
श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना ।
वेदव्यासस्वरूपेण
तथा तेन युगे युगे ॥ २ ॥
आता मी हे ऐकू इच्छितो की भगवंताने वेदव्यासरूपाने युगा-युगात कशा प्रकारे वेदाची विभागणी
केली || २ ||
यस्मिन्यस्मिन्युगे
व्यासो यो य आसीन्महामुने ।
तं तमाचक्ष्व
भगवञ्छाखाभेदांश्च मे वद ॥ ३ ॥
हे महामुने! हे भगवन! ज्या ज्या
युगात जे जे वेदव्यास झाले त्यांचे तसेच वेदांच्या सम्पूर्ण शाखाभेदांचे आपण मला वर्णन
करावे || ३ ||
श्रीपराशर
उवाच
वेदद्रुमस्य
मैत्रेय शाखाभेदास्सहस्रशः ।
नशक्तो
विस्तराद्वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम् ॥ ४ ॥
श्रीपराशर म्हणाले;– हे मैत्रेया! वेदरूपी
वृक्षाच्या सहस्र शाखा-भेद आहेत, त्यांचे विस्ताराने वर्णन करण्यास कोणीही समर्थ नाही, म्हणून संक्षेपात सांगतो
|| ४ ||
द्वापरे
द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने । ।
वेदमेकं
सुबहुधा कुरुते जगतो हितः ॥ ५ ॥
हे महामुने! प्रत्येक द्वापरयुगात
भगवान विष्णु व्यासरूपात अवतीर्ण होऊन संसाराच्या कल्याणासाठी एका वेदाचे अनेक भेद
करतो || ५ ||
वीर्य
तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणामवेक्ष्य च ।
हिताय
सर्वभूतानां वेदभेदान्करोति सः ॥ ६ ॥
मनुष्याचे बल, वीर्य आणि तेज अल्प असल्याचे
जाणून समस्त प्राणीमात्रांच्या हितासाठी वेदांचा विभाग करतो || ६ ||
ययासौ कुरुते तन्वा वेदमेकं
पृथक् प्रभुः ।
वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः ॥ ७ ॥
ज्या शरीराद्वारे तो प्रभु एका
वेदाचे अनेक विभाग करतो, भगवान मधुसुदनाच्या त्या मुर्तिचे नाव वेदव्यास आहे || ७ ||
यस्मिन्मन्वन्तरे
व्यासा ये ये स्युस्तान्निबोध मे ।
यथा
च भेदश्शाखानां व्यासेन क्रियते मुने ॥ ८ ॥
हे मुने! ज्या ज्या मन्वन्तरात
जे जे व्यास असतात आणि ते ज्या प्रकारे शाखांचा विभाग करतात, ते माझ्याकडून ऐक || ८ ||
अष्टाविंशतिकृत्वो
वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः ।
वैवस्वतेऽन्तरे
तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः ॥ ९ ॥
ह्या वैवस्वत मन्वन्तराच्या प्रत्येक
द्वापरयुगात व्यास महर्षिंनी आतापर्यंत पुन्हा पुन्हा अठ्ठावीस वेळा वेदांचा विभाग
केला आहे || ९ ||
वेदव्यासा
व्यतीता ये ह्यष्टाविंशति सत्तम ।
चतुर्धा
यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनः पुनः ॥ १० ॥
हे साधूश्रेष्ठा! ज्यांनी पुन्हा
पुन्हा द्वापरयुगात वेदांचे चार – चार विभाग केले त्या अट्ठावीस व्यासांचे विवरण ऐक
|| १० ||
द्वापरे
प्रथमे व्यस्तस्स्वयं वेदः स्वयम्भुवा ।
द्वितीये
द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ॥ ११ ॥
पहिल्या द्वापरयुगात स्वयं भगवान
ब्रह्माने वेदांचा विभाग केला होता. दूसर्या द्वापरात वेदव्यास प्रजापति
झाले || ११ ||
तृतीये
चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः ।
सविता
पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युस्स्मृतः प्रभुः ॥ १२ ॥
तिसर्या द्वापरात शुक्राचार्य आणि चौथ्यात बृहस्पति व्यास झाले, पाचव्यात सूर्य आणि सहाव्या
द्वापरयुगात भगवान मृत्यु व्यास होते || १२ ||
सप्तमे
च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः ।
सारस्वतश्च
नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ॥ १३ ॥
सातव्या द्वापराचे वेदव्यास इंद्र, आठव्याचे वसिष्ठ, नवव्याचे सारस्वत आणि दहाव्या
द्वापराचे वेदव्यास त्रिधामा होते || १३ ||
एकादशे
तु त्रिशिखो भरद्वाजस्ततः परः ।
त्रयोदशे
चान्तरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशे ॥ १४ ॥
अकराव्यात त्रिशिख, बाराव्या द्वापरात भरद्वाज, तेराव्यात अन्तरिक्ष आणि चौदाव्यात
वर्णी नामक व्यास झाले || १४ ||
त्रय्यारुण:
पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।
ऋतुञ्जयः
सप्तदशे तदूर्ध्वं च जयस्स्मृतः ॥ १५ ॥
पंधरावे त्रय्यारुण, सोळावे धनंजय, सतराव्या द्वापरात क्रतुन्जय
आणि अठरावे जय नामक व्यास झाले || १५ ||
ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजाच्च गौतमः ।
गौतमादुत्तरो व्यासो हर्यात्मा योऽभिधीयते ॥ १६ ॥
एकोणीसाव्या द्वापरयुगात व्यास भरद्वाज झाले, भरद्वाज नंतर गौतम व त्यानंतर हर्यात्मा व्यास होते || १६ ||
अथ हर्यात्मनोऽन्ते
च स्मृतो वाजश्रवा मुनिः ।
सोमशुष्मायणस्तस्मात्तृणबिन्दुरिति
स्मृतः ॥ १७ ॥
हर्यात्मा नंतर वाजश्रवामुनि
व्यास झाले व त्यांच्या पश्चात सोमशुष्मवंशी तृणबिंदु वेदव्यास होते || १७ ||
ऋक्षोऽभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योऽभिधीयते
।
तस्मादस्मत्पिता
शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने ॥ १८ ॥
त्यानंतर भृगुवंशी ऋक्ष व्यास झाले जे
वाल्मीकि म्हणून विख्यात होते, नन्तर माझे पिता शक्ति आणि मग मी व्यास झालो || १८ ||
जातुकर्णोऽभवन्मत्तः
कृष्णद्वैपायनस्ततः ।
अष्टाविंशतिरित्येते
वेदव्यासाः पुरातनाः ॥ १९ ॥
एको वेदश्चतुर्धा तु तैः
कृतो द्वापरादिषु ॥ २० ॥
माझ्या नंतर जातुकर्ण व्यास झाले
आणि नंतर कृष्णद्वैपायन – अशा प्रकारे हे अट्ठावीस व्यास प्राचीन आहेत. ह्यांनी द्वापरादि युगांमध्ये
एकाच वेदाचे चार – चार विभाग केले || १९- २० ||
भविष्ये
द्वापरे चापि द्रौणिर्व्यासो भविष्यति ।
व्यतीते
मम पुत्रेऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुने ॥ २१ ॥
हे मुने! माझा पुत्र कृष्णद्वैपायन
ह्याच्यानंतर आगामी द्वापरयुगात द्रोण-पुत्र अश्वत्थामा वेदव्यास होणार || २१ ||
ध्रुवमेकाक्षरं
ब्रह्म ओमित्येव व्यवस्थितम् ।
बृहत्वाद्बृंहणत्वाच्च
तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ॥ २२ ॥
‘ॐ’ हे अविनाशी एकाक्षरच ब्रह्म आहे. हे बृहत आणि व्यापक
आहे म्हणून ह्याला ‘ब्रह्म’ म्हणतात || २२ ||
प्रणवावस्थितं
नित्यं भूर्भुवस्स्वरितीर्यते ।
ऋग्यजुस्सामाथर्वाणो
यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ २३ ॥
भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक हे तीनही
प्रणवरूप ब्रह्मातच स्थित आहेत तसेच प्रणवच ऋक, यजु: साम आणि अर्थवरूप आहे; म्हणून त्या ओंकाररूप ब्रह्माला
नमस्कार || २३ ||
जगतः प्रलयोत्पत्त्योर्यत्तत्कारणसंज्ञितम् ।
महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ॥ २४ ॥
जो संसाराची उत्पत्ति व प्रलयाचे
कारण म्हणून विख्यात आहे तसेच जो महत्तत्त्वा पेक्षाही परम गुह्य, सूक्ष्म आहे त्या
ओंकाररूप ब्रह्माला नमस्कार || २४ ||
अगाधापारमक्षय्यं जगत्सम्मोहनालयम् ।
स्वप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ॥ २५ ॥
जो अगाध, अपार व अक्षय आहे, संसाराला मोहित करणार्या तमोगुणाचा
आश्रय आहे, तसेच प्रकाशमय सत्त्वगुण आणि प्रवृत्तिरूप रजोगुणां द्वारा पुरुषांचे भोग आणि
मोक्षरूप परमपुरुषार्थाचा हेतु आहे || २५ ||
सांख्यज्ञानवतां
निष्ठा गतिश्शमदमात्मनाम् ।
यत्तदव्यक्तममृतं
प्रवृत्तिब्रह्म शाश्वतम् ॥ २६ ॥
जो सांख्यज्ञानिंची परमनिष्ठा
आहे, शम दमशालिंचे गंत्तव्य
स्थान आहे, जो अव्यक्त आणि अविनाशी आहे तसेच जो सक्रिय ब्रह्म असूनही सदैव आहे || २६ ||
प्रधानमात्मयोनिश्च
गुहासंस्थं च शब्द्यते ।
अविभागं
तथा शुक्रमक्षयं बहुधात्मकम् ॥ २७ ॥
जो स्वयम्भू, प्रधान आणि अन्तर्यामी म्हणून
प्रसिद्ध आहे तसेच ज्याची अविभाग, दीप्तीमान, अक्षय अशी अनेक रूपे आहेत || २७ ||
परमब्रह्मणे
तस्मै नित्यमेव नमो नमः ।
यद्रूपं
वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः ॥ २८ ॥
जो परमात्मस्वरूप भगवान वासुदेवाचेच
रूप आहे, त्या ओंकाररूप परब्रह्माला सर्वदा वारंवार नमस्कार || २८ ||
एतद्ब्रह्म
त्रिधा भेदमभेदमपि स प्रभुः ।
सर्वभेदेष्वभेदोऽसौ
भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः ॥ २९ ॥
हे ओंकाररूप ब्रह्म अभिन्न असूनही
[अकार, उकार आणि मकाररूपाने]
तीन भेद असलेले आहे. हे समस्त भेदांमध्ये अभिन्नरूपाने
स्थित आहे तरीही भेदबुद्धि मुळे भिन्न भिन्न प्रतीत होते || २९ ||
स ऋङ्मयस्साममयः
सर्वात्मा स यजुर्मयः ।
ऋग्यजुस्सामसारात्मा
स एवात्मा शरीरिणाम् ॥ ३० ॥
हा सर्वात्मा ऋकमय, सागमय आणि यजुर्मय आहे तसेच ऋगयजु:
सामचे साररूप असलेला हा ओंकारच समस्त शरीरधारींचा आत्मा आहे || ३० ||
स भिद्यते
वेदमयस्स्ववेदं करोति भेदैर्बहुभिस्सशाखम् ।
शाखाप्रणेता
स समस्तशाखा ज्ञानस्वरूपो भगवानसङ्गः ॥ ३१ ॥
तो वेदमय आहे, तोच ऋग्वेदादिरूपात भिन्न होतो
आणि तोच आपले वेदरूप नाना शाखांमध्ये विभक्त करतो. तो असंग भगवंतच समस्त
शाखांचा रचयिता आणि त्यांचे ज्ञानस्वरूप आहे || ३१ ||
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा