द्वितीयः
अंशः॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥
"भूगोलाचे विवरण”
श्रीमैत्रेय उवाच
कथितो भवता ब्रह्मन्सर्गः स्वायम्भुवश्च मे ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले ;– हे ब्रह्मन ! तुम्ही माझ्यासाठी
स्वायम्भुव मनुच्या वंशाचे वर्णन केले, आता मी तुमच्या मुखारविंदातून
सम्पूर्ण पृथ्वीमंडलाचे विवरण ऐकू इच्छितो .
यावन्तः सागर द्वीपास्तथा वर्षाणि
पर्वताः ।
वनानि सतितः पुर्यो देवादीनां तथा मुने ॥
२ ॥
यत्प्रमाणमिदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् ।
संस्थानमस्य च मुने यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
३ ॥
हे मुने ! जितके सागर, द्वीप, वर्ष, पर्वत, वन, नद्या
आणि देवता आदिंची नगरे आहेत, त्या सर्वांची जी परिमाणे आहेत, जो आधार
आहे, जी उपादान-कारके आहेत आणि जसा आकार आहे, ते
सवांचे तुम्ही यथायोग्य वर्णन करावे .
श्रीपराशर उवाच
मैत्रेय श्रूयतामेतत्सङ्क्षेपाद् गदतो
मम ।
नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्यो हि
विस्तरः ॥ ४ ॥
पराशर म्हणाले ;– हे मैत्रेया ! ऐक, मी ह्या
सर्व गोष्टींचे संक्षेपात वर्णन करतो, कारण ह्या
सर्वांचे विस्तारपूर्वक वर्णन करायला शंभर वर्ष सुद्धा कमी पडतील .
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो द्विज ।
कुशः क्रैञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः ॥ ५ ॥
एते द्वीपाः समुद्रैस्तु
सप्तसप्तभिरावृताः ।
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् ॥
६ ॥
हे द्विजा ! जम्बू, प्लक्ष, शाल्मल, कुश, क्रोंच, शाक आणि
सातवे पुष्कर हे सर्व द्वीप चारही बाजूंनी खारट पाणी, इक्षुरस, मदिरा, घृत, दधि, दुग्ध
आणि गोड्या पाण्याच्या सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत .
जम्बूद्विपः समस्तानामेतेषां
मध्यसंस्थितः ।
तस्यापि मेरुर्मैत्रेय मध्ये कनकपर्वतः ॥
७ ॥
हे मैत्रेया ! जम्बुद्वीप ह्या सर्वांच्या मध्यावर स्थित आहे आणि
त्याच्याही मधोमध सुवर्णमय सुमेरुपर्वत आहे .
चतुराशीतिसाहस्रो योजनैरस्य
चोच्छ्रयः ॥ ८ ॥
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्रि
विस्तृत ।
मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस्तस्य सर्वशः ॥
९ ॥
भूपद्मस्यास्य शैलोऽसौ
कर्णिकाकारसंस्थितः ॥ १० ॥
हा चौर्याऐंशी हजार योजने ऊंच आहे आणि खालच्या बाजूने सोळा हजार
योजने पृथ्वीत घुसलेला आहे . ह्याचा
वरील भागातील विस्तार बत्तीस हजार योजने असून खालील विस्तार सोळा हजार योजने आहे . अशाप्रकारे हा पर्वत ह्या पृथ्वीरूप
कमळाच्या कर्णिका (कोश) समान आहे .
हिमवान्हेमकूटश्च विषधश्चास्य दक्षिणे ।
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ॥ ११ ॥
ह्याच्या दक्षिणेला हिमवान, हेमकूट आणि निषध
व उत्तरेला नील, श्वेत आणि शृंगी नामक वर्षपर्वत आहेत .
लक्षप्रमाणो द्वौ मध्यौ
दशहीनास्तथापरे ।
सहस्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च
ते ॥ १२ ॥
त्यातील मधले दोन पर्वत [निषध व नील] एक-एक लाख योजनपर्यंत पसरलेले
आहेत, त्यांनरचे
दुसरे दुसरे पर्वत त्यांच्यापेक्षा दहा दहा हजार योजने कमी आहेत . [अर्थात हेमकूट
आणि श्वेत नव्वद हजार योजने आणि हिमवान व शृंगी ऐंशीहजार योजने पसरले आहेत] ते
सर्व दोन हजार योजन उंच आणि तितकेच रूंद आहेत.
भारतं प्रथमं वर्षं ततः
किम्पुरुषं स्मृतम् ।
हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज
॥ १३ ॥
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् ।
उत्तराः कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा ॥ १४
॥
हे द्विजा ! मेरुपर्वताच्या दक्षिणेला पहिले भारतवर्ष आहे, दुसरे किम्पुरुषवर्ष आणि तीसरे हरिवर्ष आणि उत्तरेला
प्रथम रम्यक, मग हिरण्मय आणि त्यानन्तर उत्तरकुरुवर्ष आहे जे भारतवर्षा समान आहे .
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तम ।
इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो
मेरुरुच्छ्रितः ॥ १५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा ! ह्यांच्यातील प्रत्येकाचा विस्तार नऊ नऊ हजार
योजन आहे ह्या सर्वांच्या मध्ये इलावृतवर्ष आहे जिथे सुवर्णमय सुमेरुपर्वत स्थित
आहे .
मेरोश्चतुर्दिशं तत्तु नवसाहस्रविस्तृतम् ।
इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः ॥ १६ ॥
हे महाभागा ! हे इलावृतवर्ष सुमेरुच्या चारही बाजूला नऊ हजार
योजनांपर्यंत पसरलेले आहे. त्याच्या चार बाजूंना चार पर्वत आहेत .
विष्कम्भारचिता
मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः ॥ १७ ॥
पुर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे
सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः ॥ १८ ॥
हे चारही पर्वत जणू सुमेरुला धारण करण्यासाठी ईश्वराने निर्माण
केलेले आहेत . ह्यापैकी मन्दराचल पूर्वेला, गन्धमादन
दक्षिणेला, विपुल पश्चिमेला आणि सुपार्श्व उत्तरेला आहे . हे सर्व दहा दहा
हजार योजने ऊंच आहेत .
कदम्बस्तेषु जम्बूश्च पिप्पलो वट
एव च ।
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः ॥ १९ ॥
ह्यांच्यावर पर्वतांच्या ध्वजांसारखे क्रमश: अकरा अकराशे योजन ऊंच
कदम्ब, जम्बू, पिंपळ आणि वटवृक्ष आहेत .
जम्बूद्वीपस्य सा
जम्बूर्नामहेतुर्महामुने ।
महागजप्रमामानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि वै
।
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः
॥ २० ॥
हे महामुने ! ह्यापैकी जम्बू (जांभूळ) वृक्षामुळेच जम्बुद्वीप हे नाव
पडले आहे . ह्याची फळे महान गजराजासारखी मोठी असतात . जेव्हा ती पर्वतावर पडतात तेव्हा फुटून
सगळीकडे पसरतात .
रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जाम्बूनदीति वै ।
सरित्प्रवर्तते चापि पीयते तन्निवासिभिः ॥ २१ ॥
त्यांच्या रसापासून निर्माण झालेली जम्बू नावाची प्रसिद्ध नदी तिथे
वाहते, जिचे जल
तिथे राहणारे पितात .
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा
नेन्द्रियक्षयः ।
तत्पानात्स्वच्छमनासां जनानां तत्र जायते
॥ २२ ॥
त्या नदीचे जलपान केल्याने तिथल्या शुद्धचित्त लोकांना घाम, दुर्गन्धी, म्हातारपण
अथवा इन्द्रियक्षय ह्यांची बाधा होत नाही .
तीरमृत्तद्रसं प्राप्य
सुखवायुविशोषिता ।
जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
॥ २३ ॥
तिथल्या किनार्यावरील माती त्या रसात मिसळून मंद – मंद वायुमुळे
सुकल्याने तिचे जाम्बूनद नामक सुवर्ण बनते जे सिद्ध पुरुषांचे भूषण आहे .
भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं
च पश्चिमे ।
वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ
तयोर्मध्यमिलावृतः ॥ २४ ॥
मेरुच्या पूर्वेला भद्राश्ववर्ष आणि पश्चिमेला केतुमालवर्ष आहे तसेच
हे मुनिश्रेष्ठा ! ह्या दोन्हींच्या मध्ये इलावृतवर्ष आहे .
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे
गन्धमादनम् ।
वैभ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं
स्मृतम् ॥ २५ ॥
अशा प्रकारे त्याच्या पूर्वेला चैत्ररथ, दक्षिणेला
गंधमादन, पश्चिमेला वैभ्राज आणि उत्तरेला नंदन नावाचे वन आहे .
अरुणोदं महाभद्रमसितोदं समानसम् । सरांस्येतानि
चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा ॥ २६ ॥
तसेच ज्यांचे देवतांकडून सर्वदा सेवन केले जाते असे अरुणोद, महाभद्र, असितोद
आणि मानस – ही चार सरोवरे आहेत .
शीताम्भश्च कुमुन्दश्च कुररी
माल्यवांस्तथा ।
वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः
॥ २७ ॥
हे मैत्रेया ! शीताम्भ, कुमुन्द, कुररी, माल्यवान
आणि वैकंक आदि पर्वत मेरुच्या पूर्व दिशेला असलेले केसराचल आहेत .
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो
रुचकस्तथा ।
निषदाद्या दक्षिणतस्तस्य केसरपर्वताः ॥
२८ ॥
त्रिकुट, शिशिर, पतंग, रुचक आणि निषाद आदि केसराचल त्याच्या दक्षिणेला आहेत.
शिखिवासाः सवैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः ।
जारुधिप्रमुखास्तद्वत्पश्चिमे केसराचलाः ॥ २९ ॥
शिखिवासा, वैडूर्य, कपिल, गन्धमादन आणि जारूधि हे त्याच्या पश्चिमेचे केसरपर्वत आहेत .
मेरोरनन्तराङ्गेषु जठरादिष्ववस्थिताः ।
शंखकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथापरः ।
कालञ्जनाद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः ॥ ३० ॥
तसेच मेरुच्या अतिशय जवळ असलेल्या इलावृतवर्षात आणि जठरादि
देशांमध्ये स्थित शंखकूट, ऋषभ, हँस, नाग तथा कालंज आदि पर्वत उत्तरदिशेचे केसराचल आहेत .
चतुर्दशसहस्राणि योजनानां महापुरी ।
मेरोरुपरि मैत्रेय ब्रह्मणः प्रथिता दिवि ॥ ३१ ॥
हे मैत्रेया ! मेरुच्या वर अन्तरिक्षात चौदा सहस्त्र योजने विस्तार असलेली ब्रह्माची महापुरी (ब्रह्मपुरी) आहे .
तस्यास्समन्ततश्चाष्टौ दिशासु विदिशासु च ।
इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः ॥ ३२ ॥
तिच्या सर्व बाजूच्या दिशा व उपदिशां मध्ये इन्द्रादि लोकपालांची आठ
अति रमणीय आणि विख्यात नगरे आहेत .
विष्णुपादविनिष्क्रान्ता
प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् ।
समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति
वै दिवः ॥ ३३ ॥
श्रीविष्णूंच्या पायांपासून जिचा उद्भव होतो ती गंगा चन्द्रमंडळाला
चारही बाजूंनी आप्लावित करून स्वर्गलोकातून ब्रह्मपुरीत खाली
पडते .
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते ।
सीता चालकनन्दा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात् ॥ ३४ ॥
तिथे पडल्यावर ती चार दिशांना क्रमाने सीता, अलकनंदा, चक्षु
आणि भद्रा ह्या नावांनी चार भागात विभक्त होते .
पूर्वेण शैलात्सीता तु शैलं
यात्यन्तरीक्षगा ।
ततश्च पूर्ववर्षैण भद्राश्वैनैति
सार्णवम् ॥ ३५ ॥
त्यातील सीता पूर्वेला आकाशमार्गाने एका पर्वतावरून दुसर्या
पर्वतावर जाऊन शेवटी पूर्वस्थित भद्राश्ववर्ष पार करून समुद्राला जाऊन मिळते .
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैत्य
भारतम् ।
प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने ॥
३६ ॥
तसेच, हे महामुने ! अलकनंदा दक्षिणेला भारतवर्षात येते आणि सात भागात
विभक्त होऊन समुद्राला जाऊन मिळते .
चक्षुश्चं पश्चिमगिरीनतीत्य
सकलांस्ततः ।
पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति
सागरम् ॥ ३७ ॥
चक्षु पश्चिमेच्या सर्व पर्वर्तांना पार करून केतुमाल नामक वर्षात
वाहते व शेवटी सागरात जाते .
भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा
कुरून् ।
अतीत्योत्तरमम्भोधिं समभ्येति महामुने ॥
३८ ॥
तसेच हे महामुने ! भद्रा उत्तरेकडील पर्वत व उत्तरकुरुवर्ष पार करूत
उत्तरीय समुद्रात विलीन होते .
आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ ।
तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः ॥ ३९ ॥
माल्यवान आणि गंधमादनपर्वत उत्तरेला तसेच दक्षिणेला नीलाचल आणि निषध
पर्वतांपर्यत पसरलेले आहेत . ह्या दोन्हींच्या मध्ये कर्णिकाकार मेरुपर्वत स्थित आहे.
भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः
कुरवस्तथा ।
पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः ॥
४० ॥
हे मैत्रेया ! मर्यादापर्वतांच्या बाह्यभागात स्थित भारत, केतुमाल, भद्राश्व
आणि कुरुवर्ष ह्या लोकपद्माच्या पानांसारखे आहेत .
जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ
।
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ ॥ ४१ ॥
जठर आणि देवकूट हे दोन्ही मर्यादापर्वत आहेत जे उत्तर आणि दक्षिणेला
नील तथा निषधपर्वतापर्यंत पसरले आहेत .
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ ।
अशीतियोजनायामावर्णवान्तव्यवस्थितौ ॥ ४२ ॥
पूर्व आणि पश्चिमेला पसरलेले गंधमादन आणि कैलास हे दोन पर्वत ज्यांचा
विस्तार ऐंशी योजने आहे, समुद्राच्या आत स्थित आहेत .
निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वतावुभौ ।
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा
स्थितौ ॥ ४३ ॥
पूर्वेसारखेच समान मेरुच्या पश्चिमेला सुद्धा निषध आणि पारियात्र
नामक दोन मर्यादापर्वत स्थित आहेत .
त्रिशृङ्गो जारुधिश्चैव उत्तरौ
वर्षपर्वतौ ।
पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
॥ ४४ ॥
उत्तरेला त्रिश्रुंग आणि जारूधि नामक वर्षपर्वत आहेत . हे दोन्ही पूर्व
आणि पश्चिमेला समुद्राच्या गर्भात स्थित आहेत .
इत्येते मुनिवर्योक्ता
मर्यादापर्वतास्तव ।
जठराद्याः स्थिता मेरोस्तेषां द्वौ द्वौ
चतुर्दिशम् ॥ ४५ ॥
इसप्रकार, हे मुनिवरा ! तुला मी जठर आदि मर्यादापर्वतांचे वर्णन सांगितले, ज्यांच्यातील
दोन दोन मेरुच्या चारही दिशांना स्थित आहेत .
मेरोश्चतुर्दिशं येतु प्रोक्ताः
केसरपर्वताः ।
शीतान्ताद्या मुने तेषामतीव हि मनोरमाः ।
शैलानामन्तरे द्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः
॥ ४६ ॥
हे मुने ! मेरुच्या चारही बाजूला स्थित असलेल्या ज्या शीतांत आदि
केसर पर्वर्तांविषयी तुला सांगितले होते, त्यांच्या मध्ये
सिद्धचारण आदि सेवा करत असलेल्या अति सुंदर कन्दरा आहेत .
सुरम्याणि तथा तासु काननानि
पुराणि च ।
लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनि
सत्तम ।
तास्वायतनवर्याणि जुष्टानि वरकिन्नरैः ॥
४७ ॥
हे मुनिसत्तमा ! त्यात सुरम्य नगरे तथा उपवने आहेत आणि लक्ष्मी, विष्णु, अग्नि
तसेच सूर्य आदि देवतांची अत्यंत सुंदर मन्दिरे आहेत जिथे सदा किन्नरश्रेष्ठ सेवा
करतात .
गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः ।
क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्वहर्निसम् ॥ ४८ ॥
त्या सुंदर पर्वत द्रोणींमध्ये गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, दैत्य
आणि दानवादि अहर्निश क्रीडा करतात .
भौमा ह्येते स्मृताः स्वर्गा
धर्मिणामालया मुने ।
नैतुषु पापकर्माणो यान्ति जन्मशतैरपि ॥
४९ ॥
हे मुने ! हे सम्पूर्ण स्थान भौम (पृथ्वी) स्वर्ग म्हणून ओळखले जाते
व हे धार्मिक पुरुषांचे निवासस्थान आहे . पापकर्मा पुरुष
इथे शंभर जन्म घेतले तरी जाऊ शकत नाही .
भद्राश्वे भगवान्विष्णुरास्ते हयशिरा द्विज ।
वराजः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक् ॥ ५० ॥
हे द्विजा ! श्रीविष्णुभगवान भद्राश्ववर्षात हयग्रीवरूपात, केतुमालवर्षात
वराह रूपात आणि भारतवर्षात कूर्मरूपात राहतात .
मत्स्यरूपश्च गोविन्दः
कुरुष्वास्ते जनार्दनः ।
विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वत्रगो हरिः
॥ ५१ ॥
सर्वस्याधारभूतोऽसौ
मैत्रेयास्तेऽखिलात्मकः ॥ ५२ ॥
तसेच ते भक्तप्रतिपालक श्रीगोविंद कुरुवर्षात मत्स्यरूपात राहतात. अशा प्रकारे ते सर्वमय सर्वगामी हरि
विश्वरूपात सर्वत्रच राहतात. हे मैत्रेया !
ते सर्वांचे आधारभूत आणि सर्वात्मक आहेत .
यानि किम्पुरुषादिनि वर्षाण्यष्टौ
महामुने ।
न तेषु शौको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्
॥ ५३ ॥
हे महामुने ! किम्पुरुष आदि जी आठ वर्ष आहेत तिथे शोक, श्रम, उव्देग
आणि क्षुधा वगैरेंचे भय अजिबात नाही .
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्कास्सर्वदुःखविवर्जिताः
।
दश द्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः ॥
५४ ॥
तेथील प्रजा स्वस्थ, आतंकहीन आणि समस्त दु:खांपासून रहित आहे
तसेच तेथील लोक दहा बारा हजार वर्षांचे स्थिर आयुष्य असणारे आहेत .
न तेषु वर्षते देवो
भौमान्यम्भांसि तेषु वै ।
कृतत्रेतादिकं नैव तेषु स्थानेषु कल्पना
॥ ५५ ॥
तिथे वर्षा कधीच होत नाही, तिथे केवळ
पार्थिव जल आहे आणि तिथे कृतत्रेतादि युगांची कल्पना सुद्धा नाही.
सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः ।
नद्यश्च शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम ॥ ५६ ॥
हे द्विजोत्तमा ! ह्या सर्व वर्षांत सात – सात कुल पर्वत आहेत आणि
त्यांच्यापासून शेकडो नद्यांचा उद्गम होतो .
इति
श्रिविष्णुमहापुराणे द्वितीये अंशे द्वितीयोऽध्यायः (२)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा