॥ प्रथमः अंशः ॥ ॥ विंशोऽध्यायः ॥
"प्रल्हादकृत भगवंत-स्तुति आणि
भगवंताचा आविर्भाव"
श्रीपराशर उवाच -
एवं सञ्चिन्तयन्विष्णुमभेदेनात्मनो
द्विज ।
तन्मयत्वमवाप्यग्र्यं मेने
चात्मानमच्युतम् ॥ १ ॥
श्रीपराशर म्हणाले ;– हे द्विजा ! अशाप्रकारे भगवान
विष्णुचे अभिन्न चिन्तन करत पूर्ण तन्मयता
प्राप्त झाल्याने त्याने स्वतःचा अच्युत रूपातील अनुभव घेतला .
विसस्मार तथात्मानं नान्यत्किञ्चिदजानत ।
अहमेवाव्ययोऽनन्तः
परमात्मेत्यचिन्तयत् ॥ २ ॥
तो स्वतःला पूर्णपणे विसरला आणि त्यावेळी त्याला
श्रीविष्णु व्यतिरिक्त आणखी काहीही स्मरणात नव्हते . केवळ ही एकच भावना मनात होती
की मीच अव्यय आणि अनंत परमात्मा आहे .
तस्य तद्भावनायोगात्क्षीणपापस्य वै
क्रमात् ।
शुद्धेन्तःकरणे विष्णुस्तस्थौ
ज्ञानमयोऽच्युतः ॥ ३ ॥
ह्या भावने मुळे तो क्षीण-पाप झाला आणि त्याच्या
शुद्ध अंत:करणात ज्ञानस्वरूप अच्युत श्रीविष्णु विराजमान झाले .
योगप्रभावात्प्रह्लादे जाते
विष्णुमयेऽसुरे ।
चलत्युरगबन्धैस्तैर्मैत्रेय त्रुटितं
क्षणात् ॥ ४ ॥
हे मैत्रेया ! अशाप्रकारे योगबलाने असुर प्रल्हाद
विष्णुमय झाल्याने त्याच्या विचलित झाल्याने ते नागपाश एका क्षणातच तुटले .
भ्रान्तग्राहगणः सोर्मिर्ययौ क्षोभं
महार्णवः ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ५ ॥
भ्रमणशील ग्राहगण आणि तरलतरंगांनी पूर्ण सम्पूर्ण
महासागर क्षुब्ध झाला तसेच पर्वत आणि वन उपवनांनी पूर्ण असलेली समस्त पृथ्वी हलु
लागली .
स च तं शैलसङ्घातं
दैत्यैर्न्यस्तमथोपरि ।
उत्क्षिप्य तस्मात्सलिलान्निश्चक्राम
महामतिः ॥ ६ ॥
तसेच महामति प्रल्हाद आपल्यावर दैत्यांद्वारा
लादलेल्या सम्पूर्ण पर्वत-समूहाला दूर फेकून जलातून बाहेर आला .
दृष्ट्वा च स जगद्भूयो
गगनाद्युपलक्षणम् ।
प्रह्लादोऽस्मीति सस्मार
पुनरात्मानमात्मनि ॥ ७ ॥
तेव्हा आकाशादिरूप जगत परत पाहून स्वतःच्या मनात
त्याला हे भान आले की मी प्रल्हाद आहे .
तुष्टाव च पुनर्धीमाननादिं
पुरुषोत्तमम् ।
एकाग्रमतिरव्यग्रो यतवाक्वायमानसः ॥
८ ॥
आणि त्या महाबुद्धिमानाने मन, वाणी आणि
शरीराने संयमपूर्वक धैर्य धारण करून एकाग्र-चित्ताने त्याने पुन्हा
भगवान अनादि पुरुषोत्तमाची स्तुति केली .
प्रह्लाद उवाच -
ॐ नमः परमार्थार्थ स्थूल सूक्ष्म
क्षराक्षर ।
व्यक्ताव्यक्त कलातीत सकलेश निरञ्जन
॥ ९ ॥
प्रल्हाद बोलू लागला – हे परमार्था !
हे अर्था (दृश्यरूप) ! हे स्थूलसूक्ष्मा (जाग्रत- स्वप्रदृश्यस्वरूप) ! हे
क्षराक्षरा (कार्य- कारणरूप) हे व्यक्ताव्यक्ता (दृश्यादृश्यस्वरूप) ! हे कलातीता
! हे सकलेश्वरा ! हे निरंजन देवा ! तुम्हाला नमस्कार .
गुणाञ्जन गुणाधार निर्गुणात्मन् गुणस्थित ।
मूर्तामूर्तमहामूर्ते सूक्ष्ममूर्ते
स्फुटास्फुट ॥ १० ॥
हे गुणांना अनुरंजित करणार्या ! हे गुणाधारा !
हे निर्गुणात्मना ! हे गुणस्थिता ! हे मूर्ता आणि अमूर्तरूपी महामुर्तिमना ! हे
सूक्ष्ममूर्ते ! हे प्रकाशाप्रकाशस्वरुपा ! (तुम्हाला नमस्कार) .
करालसौम्यरूपात्मन्विद्याऽविद्यामयाच्युत ।
सदसद्रूपसद्भाव सदसद्भावभावन ॥ ११
॥
हे विकराला आणि सुंदररूपा ! हे विद्या आणि
अविद्यामय अच्युता ! हे सदसद् (कार्यकारण) रूपी जगताच्या उद्भवस्थाना आणि
सदसज्जगताच्या पालका ! .
नित्यानित्यप्रपञ्चात्मन्निष्प्रपञ्चामलाश्रित ।
एकानेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारण ॥
१२ ॥
हे नित्यानित्य (आकाशघटादिरूप) प्रपंचात्मना ! हे
प्रपंचापासून पृथक राहणार्या ज्ञानिजनांच्या आश्रयरूपा ! हे एकानेकरूप आदिकारण
वासुदेवा ! .
यः स्थूलसूक्ष्मः प्रकटः प्रकाशो यः सर्वभूतो न च
सर्वभूतः ।
विश्वं
यतश्चैतदविश्वहेतो- नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ १३ ॥
जो स्थूल-सूक्ष्मरूप आणि स्फुट-प्रकाशमय आहे, जो
अधिष्ठानरूपाने सर्वभूतस्वरूप तरीही वस्तुत: सम्पूर्ण भूतादिंच्या पलिकडे आहे, विश्वाचे कारण
नसतानाही ज्याच्या पासून हे समस्त विश्व उत्पन्न झाले आहे, उन पुरुषोत्तम
भगवंताला नमस्कार
.
पराशर उवाच -
तस्य तच्चेतसो देवः स्तुतिमित्थं
प्रकृर्वतः ।
आविर्बभूव भगवान् पीताम्बरधरो हरिः ॥
१४ ॥
श्रीपराशर म्हणाले – त्याने अशाप्रकारे तन्मयतापूर्वक
स्तुति केल्यावर पीताम्बरधारी देवाधिदेव भगवान हरि प्रकट झाला .
ससम्भ्रमस्तमालोक्य समुत्थायाकुलाक्षरम् ।
नमोस्तु विष्णवेत्येतद्
व्याजहारासकृद् द्विज ॥ १५ ॥
हे द्विजा ! त्याला अचानक प्रकट झालेले पाहून तो
उभा राहिला व गदगद वाणीने
‘विष्णुला नमस्कार ! विष्णुला नमस्कार !’ असे वारंवार म्हणू लागला .
प्रह्लाद उवाच -
देव प्रपन्नार्तिहर प्रसादं कुरु
केशव ।
अवलोकनदानेन भूयो मां पावयाच्युत ॥
१६ ॥
प्रल्हाद म्हणाला – हे शरणागत-दुःखहारी श्रीकेशवदेवा !
प्रसन्न व्हा हे अच्युता ! आपल्या पुण्यदर्शनाने मला परत परत पवित्र करा .
श्रीभगवान् उवाच -
कुर्वतस्ते प्रसन्नोऽहं
भक्तिमव्यभिचारिणीम् ।
यथाभिलषितो मत्तः प्रह्लाद व्रीयतां
वरः ॥ १७ ॥
श्रीभगवंत म्हणाले – हे प्रल्हादा ! मी तुझ्या
अनन्यभक्तिने अति प्रसन्न झालो आहे, तुला हवा तो वर माग .
प्रह्लाद उवाच -
नाथ योनिसहस्रेषु येषु येषु
व्रजाम्यहम् ।
तेषु तेष्वच्युताभक्तिरच्युतास्तु
सदा त्वयि ॥ १८ ॥
प्रल्हाद म्हणाला – हे नाथा ! सहस्र योनिंपैकी मी जिथे
जिथे जाईन तिथे तिथे हे अच्युता ! तुमच्यात माझी सर्वदा अक्षुण्ण भक्ति राहो .
या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी
।
त्वामनुस्मरतः सा मे
हृदयान्मापसर्पतु ॥ १९ ॥
अविवेकी पुरुषांची जशी विषयांमध्ये अविचल प्रीति
असते तसेच आपले स्मरण माझ्या ह्रदयापासून कधीच दूर न होवो .
श्रीभगवानुवाच -
मयि भक्तिस्तवास्त्येव भूयोऽप्येवं
भविष्यति ।
वरस्तु मत्तः प्रह्लाद व्रीयतां
यस्तवेप्सितः ॥ २० ॥
श्रीभगवान म्हणाले – हे प्रल्हादा ! माझ्यात तर तुझी
भक्ति आहेच आणि ह्या पुढेही ती तशीच राहील, पण ह्या शिवाय तुला आणखी ज्याची इच्छा असेल तो वर
माग .
प्रह्लाद उवाच -
मयि
द्वेषानुबन्धोऽभूत्संस्तुतावुद्यते तव ।
मत्पितुस्तत्कृतं पापं देव तस्य
प्रमश्यतु ॥ २१ ॥
प्रल्हाद म्हणाला – हे देवा ! तुमच्या स्तुतित प्रवृत्त
झाल्याने माझ्या पित्याच्या मनात माझ्याविषयी जो द्वेष निर्माण झाला आहे आणि
त्यामुळे त्यांना जे पाप लागल आहे ते नष्ट होऊ दे .
शस्त्राणि पातितान्यङ्गे क्षिप्तो
यच्चाग्निसंहतौ ।
दंशितश्चोरगैर्दत्तं यद्विषं मम
भोजने ॥ २२ ॥
बद्धा समुद्रे यत्क्षिप्तो
यच्चितोऽस्मि शिलोच्चयैः ।
अन्यानि चाप्यसाधूनि यानि पित्रा
कृताति मे ॥ २३ ॥
त्वयि भक्तिमतो द्वेषादघं तत्सम्भवं
च यत् ।
त्वत्प्रसादात्प्रभो सद्यस्तेन
मुच्येत मे पिता ॥ २४ ॥
ह्या व्यतिरिक्त माझ्या शरीरावर जे शस्त्राघात
केले गेले – मला अग्निसमूहात घातले गेले, सर्पांकडून दंश करवला गेला, भोजनात विष
दिले गेले, बांधून
समुद्रात बुडवले गेले, शिळांनी
दाबले गेले आणखीनही जो-जो दुर्व्यवहार पित्याने माझ्याशी केला ते सर्व तुमच्या
प्रति भक्ति
असणार्या पुरुषाबद्दल द्वेषामुळे होते, त्यामुळे त्यांना जे पाप लागले आहे हे प्रभो !
आपल्या कृपेने माझे पिता त्यातून शीघ्र मुक्त होऊ देत .
श्रीभगवानुवाच -
प्रह्लाद सर्वमेतत्ते मत्प्रसादाद्भाविष्यति
।
अन्यच्च ते वरं दद्मि
व्रीयतामसुरात्मज ॥ २५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले– हे प्रल्हादा ! माझ्या कृपेने तुझ्या
ह्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील. हे असुरकुमारा ! मी तुला आणखी एक वर देतो, जे हवे ते माग .
प्रहलाद उवाच -
कृतकृत्योस्मि भगवन्वरेणानेन
यत्त्वयि ।
भवित्री त्वत्प्रसादेन
भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ २६ ॥
प्रल्हाद म्हणाला– हे भगवंता ! मी तर तुमच्या ह्या
वरानेच कृतकृत्य झालो कि तुमच्या कृपेने तुमच्यात माझी निरंतर अविचल भक्ति राहील .
धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्य
करे स्थिता ।
समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा
त्वयि ॥ २७ ॥
हे प्रभो ! सम्पूर्ण जगताचे कारणरूप असलेल्यि
तुमच्यात ज्याची निश्चल भक्ति आहे, मुक्ति सुद्धा त्याच्या मुठीत राहाते, मग धर्म, अर्थ, काम ह्यांचा
त्याला काय उपयोग ? .
श्रीभगवानुवाच -
यथा ते निश्चलं चेतो मयि
भक्तिसमन्वितम् ।
तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणण्
परमाप्स्यसि ॥ २८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले – हे प्रल्हादा ! माझ्या भक्तिने युक्त
तुझे चित्त जसे निश्चल आहे त्यामुळे तू माझ्या कृपेने परम निर्वाणपद प्राप्त करशील .
श्रीपराशर उवाच -
इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुस्तस्य
मैत्रेय पश्यतः ।
स चापि पुनरागम्य ववन्दे चरणौ पितुः
॥ २९ ॥
श्रीपराशर म्हणाले– हे मैत्रेया ! असे म्हणून भगवंत
पाहता पाहता अन्तर्धान झाले आणि त्यानेही मग येऊन आपल्या पित्याचे चरण वन्दन केले .
तं पिता मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य च पीडितम् ।
जीवसीत्याह
वत्सेति बाष्पार्द्रनयनो द्विज ॥ ३० ॥
हे द्विजा ! तेव्हा पिता हिरण्यकशिपुने, ज्याला नाना
प्रकारे पीड़ित केले होते त्या पुत्राचे मस्तक हुंगून, डोळ्यात पाणी
आणून म्हटले – ‘ पुत्रा, जिवंत हो !’ .
प्रीतिमांश्चाऽभवत्तस्मिन्ननुतापी
महासुरः ।
गुरुपित्रोश्चकारैवं शुश्रूषां सोऽपि
धर्मवित् ॥ ३१ ॥
तो महान असुराला आपल्या कर्माचा पश्चाताप झाला व
तो परत प्रल्हादवर प्रेम करू लागला आणि अशाप्रकारे धर्मज्ञ प्रल्हाद सुद्धा इपल्या
गुरु आणि माता-पितांची सेवा-सुश्रुषा करू लागला .
पितर्युपरतिं नीते नरसिंहस्वरूपिणा ।
विष्णुना सोऽपि दैत्यानां
मैत्रेयाभूत्पतिस्ततः ॥ ३२ ॥
हे मैत्रेया ! त्यानन्तर नृसिंहरूपधारी भगवान
विष्णुद्वारा पित्याच्या मृत्युनंतर प्रल्हाद दैत्यांचा राजा झाला .
ततो राज्यद्युतिं प्राप्य
कर्मशुद्धिकरीं द्वीज ।
पुत्रपौत्रांश्च
सुबहूनवाप्यैश्वर्यमेव च ॥ ३३ ॥
क्षीणाधिकारः स यदा पुण्यपापविविर्जितः ।
तदा स भगवद्ध्यानात्परं
नीर्वाणमाप्तवान् ॥ ३४ ॥
हे द्विजा ! नंतर प्रारब्धक्षयकारिणी
राज्यलक्ष्मी, अनेक
पुत्र पौत्रादि तसेच परम ऐश्वर्य प्राप्त होऊन, कर्माधिकार क्षीण झाल्याने, पुण्य-पाप रहित
होऊन भगवंताचे ध्यान करत त्याने परम निर्वाणपद प्राप्त केले .
एवं प्रभावो दैत्योऽसौ
मैत्रेयासीन्महामतिः ।
प्रह्लादो भगवद्भक्तो यं त्वं
मामनुपृच्छसि ॥ ३५ ॥
हे मैत्रेया ! ज्याच्या विषयी तू विचारले होतेस
तो परम भगवद्भक्त महामति दैत्यप्रवर प्रल्हाद असा प्रभावशाली झाला .
यस्त्वेतच्चरितं तस्य प्रह्लादस्य
महात्मनः ।
शृणोति तस्य पापानि सद्यो गच्छन्ति
सङ्क्षयम् ॥ ३६ ॥
त्या महात्मा प्रल्हादाचे हे चरित्र जो पुरुष
ऐकतो त्याचे पाप शीघ्र नष्ट होते .
अहोरात्रकृतं पापं प्रह्लादचरितं नरः
।
शृण्वन् पठंश्च मैत्रेय व्यपोहति न
संशयः ॥ ३७ ॥
हे मैत्रेया ! ह्यात संदेह नाही कि
प्रल्हाद-चरित्र ऐकल्याने किंवा वाचल्याने दिवस-रात्र (निरंतर) केलेल्या पापातून
मनुष्याची अवश्य सुटका होते .
पौर्णमास्याममावास्यामष्टम्यामथ वा पठन् ।
द्वादश्यां तदाप्नोति गोप्रदानफलं
द्विज ॥ ३८ ॥
हे द्विजा ! पूर्णिमा, अमावास्या, अष्टमी अथवा
द्वादशी ला हे वाचल्याने मनुष्याला गोदानाचे फळ मिळते .
प्रह्लादं सकलापत्सु यथा
रक्षितवान्हरिः ।
तथा रक्षति यस्तस्य शृणोति चरितं सदा
॥ ३९ ॥
ज्याप्रकारे भगवंताने प्रल्हादची सम्पूर्ण
आपत्तीपासून रक्षा केली तसेच ते सर्वदा त्याचीही रक्षा करतात जो त्याचे चरित्र
ऐकतो.
"इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे अंशे विशोऽध्याय"
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा